CÔNG THỨC TƯ DUY TỔNG HỢP BQV FRESH 4.0 TRONG NÔNG NGHIỆP & THỦY SẢN
Từ Đọc Tự Nhiên – Hiểu Hệ Sinh Thái – Thiết Kế Sản Xuất – Đến Tự Chủ Sinh Kế
Công cụ tư duy dành cho nông nghiệp, thủy sản và phát triển mô hình sinh thái phù hợp địa phương
Nhà nghiên cứu – Tác giả: Bùi Quang Võ.
I. ĐẶT VẤN ĐỀ.
Trong nông nghiệp và thủy sản, một trong những nguyên nhân khiến nhiều mô hình khó duy trì lâu dài là người sản xuất thường bắt đầu bằng câu hỏi:Những câu hỏi này không sai, nhưng nếu đặt ra quá sớm thì rất dễ dẫn đến tư duy chọn mô hình trước rồi mới tìm cách ép điều kiện địa phương thích nghi với mô hình.
BQV Fresh 4.0 tiếp cận theo chiều ngược lại.
Trước khi quyết định sản xuất cái gì, cần quan sát:
Từ đó mới từng bước hình thành thiết kế sản xuất.
Vì vậy, BQV Fresh 4.0 không chỉ đặt vấn đề “làm mô hình gì?”, mà quan trọng hơn là:
“LÀM THẾ NÀO ĐỂ NGƯỜI SẢN XUẤT CÓ THỂ TỰ NHÌN, TỰ PHÂN TÍCH, TỰ LỰA CHỌN VÀ TỰ ĐIỀU CHỈNH MÔ HÌNH CỦA MÌNH?”
Đó chính là cơ sở hình thành Công thức tư duy tổng hợp BQV Fresh 4.0.II. TUYÊN BỐ ĐẦU TIÊN:
HỌC VIÊN LÀ TRUNG TÂM – LÀ LINH HỒN – LÀ NGƯỜI QUYẾT ĐỊNH CHẤT LƯỢNG KHÓA HỌC
Ngay từ tiết học đầu tiên, cần xác lập một nguyên tắc:HỌC VIÊN LÀ TRUNG TÂM.
Và:HỌC VIÊN LÀ LINH HỒN CỦA KHÓA HỌC.
Điều này đặc biệt quan trọng khi đào tạo nông hộ, bởi người dân địa phương không phải là “người chưa có kiến thức”.Họ đã có một loại kiến thức rất quan trọng:
KIẾN THỨC THỰC ĐỊA VÀ KINH NGHIỆM BẢN ĐỊA.
Người dân biết.Những kiến thức đó cần được khơi mở, ghi nhận, kiểm chứng và hệ thống hóa, chứ không nên bị phủ nhận chỉ vì chúng chưa được diễn đạt bằng thuật ngữ chuyên môn.
Do đó, một khóa học BQV Fresh 4.0 tốt không phải là nơi cán bộ nói nhiều nhất.
Mà là nơi học viên dần có khả năng:
Mục tiêu cuối cùng là chuyển người học từ:
Sang:
III. CÔNG THỨC TƯ DUY TỔNG HỢP BQV FRESH 4.0.
Toàn bộ hệ tư tưởng BQV Fresh 4.0 có thể được cô đọng thành chuỗi hành động:ĐỌC TỰ NHIÊN
↓
HIỂU DÒNG CHUYỂN VẬN
↓
NHẬN DIỆN NGUỒN LỰC
↓
SẮP XẾP LẠI HỆ THỐNG
↓
ÁP DỤNG CÔNG NGHỆ VỪA ĐỦ
↓
XÂY DỰNG HỖ TƯƠNG SINH THÁI
↓
GIẢM ĐỐI KHÁNG
↓
TRAO QUYỀN TỰ CHỦ
↓
LINH HOẠT XOAY CHUYỂN
↓
KIÊN ĐỊNH TRƯỜNG TỒN
Đây là 10 đại cương tối thiểu của công thức tư duy.
Cần nhấn mạnh:
Đây là:
MỘT BẢN ĐỒ TƯ DUY.
Nó giúp người sản xuất không bỏ sót những câu hỏi căn bản trước khi đưa ra quyết định.IV. ĐỌC TỰ NHIÊN.
Bước đầu tiên là quan sát nơi mình đang sống và sản xuất.Không bắt đầu bằng việc mua thiết bị.
Không bắt đầu bằng việc sao chép mô hình.
Mà bắt đầu bằng:
Cần quan sát:
Ví dụ.
Một khu đất có một vùng thấp thường xuyên giữ nước.Cách nhìn thứ nhất:
Cách nhìn của BQV Fresh 4.0:
Sau đó tiếp tục:
Như vậy, từ một “bất lợi” có thể xuất hiện một đặc điểm thiết kế.
V. HIỂU DÒNG CHUYỂN VẬN
Tự nhiên không đứng yên.Luôn tồn tại các dòng chuyển vận:
Trong hệ thống sản xuất còn có:
Ví dụ trong một hệ thủy sinh:
Khi nhìn được dòng chuyển vận, người sản xuất bắt đầu hiểu rằng:
AO KHÔNG CHỈ LÀ MỘT KHỐI NƯỚC ĐỂ NUÔI CÁ.
Ao là một hệ thống đang vận động.Từ đó hình thành tư duy:
NUÔI NƯỚC TRƯỚC – NUÔI CON SAU.
VI. NHẬN DIỆN NGUỒN LỰC
Sau khi đọc tự nhiên, câu hỏi tiếp theo là:“MÌNH ĐANG CÓ GÌ?”
Không nên chỉ nhìn nguồn lực dưới dạng tiền.Nguồn lực có thể là:
Ví dụ một chiếc rổ nhựa cũ.
Nếu chỉ nhìn nó như đồ bỏ đi thì giá trị rất thấp.
Nhưng nếu đặt đúng vị trí, nó có thể trở thành:
Điều quan trọng không phải ghi nhớ:
Mà phải hình thành tư duy:
“MỘT VẬT THỂ CÓ THỂ CÓ NHIỀU CHỨC NĂNG KHI ĐƯỢC ĐẶT ĐÚNG VỊ TRÍ.”
VII. SẮP XẾP LẠI HỆ THỐNG
Khi đã nhận diện được nguồn lực, câu hỏi tiếp theo:Một ao có thể được nhìn thành:
Từ đó mới đặt câu hỏi:
Đây là tư duy:
THIẾT KẾ HỆ THỐNG TRƯỚC – CHỌN ĐỐI TƯỢNG SẢN XUẤT SAU.
VIII. ÁP DỤNG CÔNG NGHỆ VỪA ĐỦ
BQV Fresh 4.0 không phủ nhận công nghệ.Ngược lại, công nghệ được sử dụng khi nó giải quyết đúng vấn đề và phù hợp với năng lực vận hành.
Cần hỏi:
Do đó:
CÔNG NGHỆ VỪA ĐỦ
Không đồng nghĩa với công nghệ thấp.Nó có nghĩa:
IX. XÂY DỰNG HỖ TƯƠNG SINH THÁI.
Đa loài không có nghĩa là:Một thành phần chỉ nên được đưa vào hệ thống khi có lý do phù hợp.
Cần xem xét:
Ví dụ trong một mô hình thủy sản đa tầng có thể nghiên cứu tổ hợp:
Nhưng điều đó Không có nghĩa mọi địa phương đều bắt buộc phải nuôi đủ bốn loài.
Mô hình phải được điều chỉnh theo điều kiện thực tế.
Nguyên tắc:
ĐÚNG LOÀI – ĐÚNG VỊ TRÍ – ĐÚNG CHỨC NĂNG – ĐÚNG MẬT ĐỘ – ĐÚNG ĐIỀU KIỆN.
X. GIẢM ĐỐI KHÁNG.
Đây là một nguyên lý quan trọng của BQV Fresh 4.0.Khi gặp một vấn đề, không nên lập tức hỏi.
Hãy hỏi:
Ví dụ:
Dòng nước quá mạnh
Thay vì chỉ chống lại dòng nước:Chất hữu cơ tích tụ
Không lập tức xem tất cả là chất thải.Có thể xem:
Các loài cạnh tranh
Không lập tức loại bỏ.Có thể xem lại:
Đây là:
GIẢM ĐỐI KHÁNG BẰNG THIẾT KẾ.
XI. TRAO QUYỀN TỰ CHỦ
Một mô hình tốt không phải là mô hình khiến nông hộ luôn phải hỏi cán bộ.Mục tiêu là:
Ban đầu:
Sau đó:
Tiếp theo:
Cuối cùng:
Đó là quá trình:
TIẾP NHẬN → THAM GIA → PHÂN TÍCH → LỰA CHỌN → TỰ CHỦ.
XII. LINH HOẠT XOAY CHUYỂN.
Một hệ thống bền vững không phải là hệ thống không bao giờ thay đổi.Mà là hệ thống có khả năng:
THAY ĐỔI MÀ KHÔNG SỤP ĐỔ.
Mùa khô kéo dài:Nguồn nước thay đổi:
Thị trường thay đổi:
Nguồn lực thay đổi:
Đây là tinh thần:
RESILIENCE-BY-DESIGN
THIẾT KẾ KHẢ NĂNG XOAY CHUYỂN NGAY TỪ ĐẦU.
XIII. KIÊN ĐỊNH TRƯỜNG TỒN.
Kiên định không có nghĩa là cứng nhắc.Có thể thay đổi:
Nhưng cần giữ những nguyên lý cốt lõi:
Do đó:
CƯƠNG VỀ NGUYÊN LÝ – NHUYỄN VỀ PHƯƠNG PHÁP.
XIV. “BẤT CHIẾN TỰ NHIÊN THÀNH – THUẬN THIÊN TẤT TỒN”.
Đây là khẩu hiệu cô đọng tinh thần triết lý của công thức.1. “Bất chiến tự nhiên thành”
Không có nghĩa:Cũng không có nghĩa:
Mà là:
“Bất chiến” là:
Ví dụ:
Đó là tư duy:
KHÔNG CHỈ CHỐNG LẠI VẤN ĐỀ – MÀ THIẾT KẾ ĐỂ VẤN ĐỀ GIẢM ĐI.
XV. “THUẬN THIÊN TẤT TỒN”.
“Thuận thiên” không phải là:
Mà là:
Con người vẫn phải:
“Tất tồn” được hiểu theo tinh thần:
XVI. “TIỂU – NHUYỄN – CƯƠNG”.
小 – 軟 – 剛
Nếu:
là khẩu hiệu triết lý,
Thì:
Là nguyên tắc hành động.
TIỂU – 小
KHỞI ĐẦU NHỎ
Không có nghĩa:
Mà là:
Ví dụ:
Tiểu giúp:
NHUYỄN – 軟
LINH HOẠT THÍCH NGHI
Nhuyễn không phải yếu.Nhuyễn là:
Công thức:
QUAN SÁT → THỬ NGHIỆM → ĐÁNH GIÁ → ĐIỀU CHỈNH → THỬ LẠI.
Đây chính là năng lực:
XOAY CHUYỂN.
CƯƠNG – 剛
KIÊN ĐỊNH TRƯỜNG TỒN
Cương là:
Không phải:
Do đó:
TIỂU ĐỂ GIẢM RỦI RO.
NHUYỄN ĐỂ THÍCH NGHI.
CƯƠNG ĐỂ GIỮ NGUYÊN LÝ VÀ ĐI ĐƯỜNG DÀI.
XVII. MỘT VÍ DỤ TỔNG HỢP.
Giả sử một nông hộ có:
Thay vì lập tức hỏi:
Người học được hướng dẫn hỏi:
1. Đọc tự nhiên
2. Hiểu dòng chuyển vận.
3. Nhận diện nguồn lực.
4. Sắp xếp hệ thống.
5. Công nghệ vừa đủ
6. Hỗ tương sinh thái
7. Giảm đối kháng
8. Tự chủ
9. Xoay chuyển
10. Trường tồn
Đó chính là cách đưa Công thức tư duy tổng hợp BQV Fresh 4.0 từ lý thuyết xuống thực địa.
PHẦN PHỤ LỤC.
NGHIỆP VỤ CHUYÊN VIÊN/CÁN BỘ ĐIỀU PHỐI PMU – HTX – TỔ HỢP TÁC
I. VỊ TRÍ VÀ VAI TRÒ.
Chuyên viên/Cán bộ Điều phối là lực lượng giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong quá trình đưa BQV Fresh 4.0 vào cộng đồng.Họ không đơn thuần là người:
Mà là người:
KẾT NỐI TRI THỨC – CON NGƯỜI – ĐỊA PHƯƠNG – THỰC ĐỊA – DỮ LIỆU – QUYẾT ĐỊNH.
Cán bộ điều phối đứng giữa:và:
Nhiệm vụ không phải quyết định thay nông hộ.
Nhiệm vụ là:
GIÚP NÔNG HỘ HÌNH THÀNH NĂNG LỰC TỰ QUAN SÁT, TỰ PHÂN TÍCH VÀ TỰ QUYẾT ĐỊNH.
II. SÁU VAI TRÒ CỐT LÕI
1. NGƯỜI GỢI MỞ
Đặt câu hỏi thay vì đưa ngay đáp án.2. NGƯỜI LẮNG NGHE
Thu nhận kinh nghiệm địa phương.3. NGƯỜI “PHỤ LỜI”
Giúp diễn đạt rõ hơn ý người học mà không làm họ mất thể diện.4. NGƯỜI HỆ THỐNG HÓA
Biến nhiều ý kiến thành các nhóm vấn đề có thể phân tích.5. NGƯỜI THỊ PHẠM
Biến khái niệm thành hiện tượng có thể nhìn thấy và thực hành.6. NGƯỜI TRAO QUYỀN
Từng bước chuyển quyền phân tích và quyết định về phía cộng đồng.III. KỸ THUẬT “PHỤ LỜI”
Đây là một kỹ thuật quan trọng trong đào tạo cộng đồng.Ví dụ nông hộ nói:
Không nên lập tức nói:
Nên nói:
Nếu học viên xác nhận:
Cán bộ ghi lên bảng:
Sau đó mới có thể giới thiệu:
Như vậy cán bộ vừa:
Vừa:
IV. KHÔNG SỬA NGƯỜI – CHỈ LÀM RÕ Ý.
Đặc biệt với người lớn tuổi hoặc người có uy tín trong cộng đồng, cán bộ cần tránh tạo cảm giác:Có thể sử dụng:
Nguyên tắc:
PHẢN BIỆN Ý KIẾN – KHÔNG PHẢN BÁC NGƯỜI ĐÓNG GÓP.
V. Ý KIẾN KHÔNG ĐỒNG NGHĨA VỚI KẾT LUẬN.
Trong quá trình thảo luận:Nhưng phải phân biệt
GHI NHẬN ≠ XÁC NHẬN ĐÚNG.
Và:Ý KIẾN ≠ DỮ LIỆU.
Quy trình cần hướng đến:Ý KIẾN → PHÂN LOẠI → ĐỐI CHIẾU → KIỂM CHỨNG → ĐÁNH GIÁ → ƯU TIÊN → QUYẾT ĐỊNH.
Ví dụ nhiều người cùng nói:
Cán bộ không nên lập tức kết luận:
Mà có thể ghi:
Sau đó mới:
VI. “ĐỂ LẠI – NỐI LẠI – QUAY LẠI”
Một ý kiến chưa sử dụng ngay không nên bị bỏ quên.Cán bộ có thể nói:
Khi đến phần liên quan:
Qua đó người học cảm nhận:
Đây là cách chuyển:
KIẾN THỨC CÁ NHÂN → KIẾN THỨC NHÓM → KIẾN THỨC CỘNG ĐỒNG.
VII. THỊ PHẠM:
“NHÌN THẤY” QUAN TRỌNG HƠN “CHỈ NGHE”
Đối với nông nghiệp và thủy sản, nên ưu tiên phương pháp trực quan:
Ví dụ muốn dạy khái niệm:
DÒNG CHUYỂN VẬN
Không nên chỉ giải thích bằng lời.
Có thể sử dụng:
Cho nước chảy.
Sau đó hỏi:
Học viên nhìn thấy hiện tượng trước.
Sau đó cán bộ mới đưa thuật ngữ:
Như vậy:
HIỆN TƯỢNG → NGÔN NGỮ → KHÁI NIỆM → ỨNG DỤNG.
VIII. CHU TRÌNH MỘT BUỔI ĐÀO TẠO.
Một buổi học BQV Fresh 4.0 có thể tổ chức theo chuỗi:
GỢI VẤN ĐỀ
↓
QUAN SÁT
↓
HỌC VIÊN NÓI
↓
PHỤ LỜI – LÀM RÕ
↓
GHI NHẬN
↓
PHÂN LOẠI
↓
HÌNH THÀNH KHÁI NIỆM
↓
THỊ PHẠM
↓
THỬ NGHIỆM
↓
ĐÁNH GIÁ
↓
ĐIỀU CHỈNH
↓
TRAO QUYỀN QUYẾT ĐỊNH
Đây là phương pháp:
HỌC BẰNG QUAN SÁT – HỌC BẰNG THỰC HÀNH – HỌC BẰNG PHẢN HỒI.
IX. NHỮNG ĐIỀU CÁN BỘ ĐIỀU PHỐI KHÔNG NÊN LÀM
Không nên:Mục tiêu cuối cùng:
KHÔNG PHẢI LÀM CHO NÔNG HỘ PHỤ THUỘC VÀO CÁN BỘ.
Mà là:LÀM CHO NÔNG HỘ NGÀY CÀNG CÓ KHẢ NĂNG TỰ QUAN SÁT, TỰ PHÂN TÍCH VÀ TỰ QUYẾT ĐỊNH.
X. THƯỚC ĐO THÀNH CÔNG
Không chỉ hỏi:Mà phải hỏi:
Nếu câu trả lời ngày càng là có, thì quá trình đào tạo đang đi đúng hướng.
XI. BA CÔNG THỨC CẦN GHI NHỚ.
Đối với NÔNG HỘ
NHÌN → HIỂU → NÓI → PHÂN TÍCH → CHỌN → LÀM → ĐÁNH GIÁ → XOAY CHUYỂN.
Đối với CÁN BỘ ĐIỀU PHỐI
GỢI → NGHE → PHỤ LỜI → GHI NHẬN → HỆ THỐNG HÓA → THỊ PHẠM → HƯỚNG DẪN → PHẢN HỒI → TRAO QUYỀN.
Đối với BQV FRESH 4.0
ĐỌC TỰ NHIÊN → HIỂU DÒNG CHUYỂN VẬN → NHẬN DIỆN NGUỒN LỰC → SẮP XẾP LẠI HỆ THỐNG → CÔNG NGHỆ VỪA ĐỦ → HỖ TƯƠNG SINH THÁI → GIẢM ĐỐI KHÁNG → TỰ CHỦ → XOAY CHUYỂN → TRƯỜNG TỒN.
XII. KẾT LUẬN.
Công thức tư duy tổng hợp BQV Fresh 4.0 không nhằm tạo ra những nông hộ chỉ biết:Mà hướng đến người sản xuất có khả năng:
Vì vậy, tinh thần của toàn bộ phương pháp có thể cô đọng thành:
BẤT CHIẾN TỰ NHIÊN THÀNH – THUẬN THIÊN TẤT TỒN.
Và nguyên tắc hành động:
TIỂU – NHUYỄN – CƯƠNG
小. – 軟 – 剛
Đây không chỉ là phương pháp xây dựng một ao nuôi, một mô hình nông nghiệp hay một hệ thống thủy sản.
Mục tiêu sâu hơn là:
XÂY DỰNG NĂNG LỰC CHO NGƯỜI SẢN XUẤT TỰ QUAN SÁT – TỰ PHÂN TÍCH – TỰ THIẾT KẾ – TỰ THÍCH NGHI – TỰ QUYẾT ĐỊNH VÀ TỰ CHỦ TRONG HỆ SINH THÁI CỦA CHÍNH MÌNH.
Đó chính là tinh thần cốt lõi của Công thức tư duy tổng hợp BQV Fresh 4.0.
Biên soạn then BQV Fresh 4.0
Tác giả Bùi Quang Võ
Last edited:
