DANH MỤC THAM CHIẾU QUỐC TẾ VỀ CÁC MÔ HÌNH THỦY SẢN ĐA TẦNG, ĐA LOÀI, TÍCH HỢP VÀ TỰ ĐIỀU HÒA CÔNG NGHỆ VỪA ĐỦ – SINH KẾ BỀN VỮNG Tác giả Bùi Quang Võ

Cheznous · Thứ sáu lúc 22:26

DANH MỤC THAM CHIẾU QUỐC TẾ VỀ CÁC MÔ HÌNH THỦY SẢN ĐA TẦNG, ĐA LOÀI, TỰ CÂN BẰNG TÍCH HỢP VÀ TỰ ĐIỀU HÒA.

KHUNG THAM CHIẾU CHO BQV FRESH 4.0 – RESILIENCE-BY-DESIGN – CÔNG NGHỆ VỪA ĐỦ – SINH KẾ BỀN VỮNG.

I. LỜI MỞ ĐẦU VÀ ĐỊNH HƯỚNG PHƯƠNG PHÁP.

Tài liệu này tổng hợp các trường phái, mô hình, công trình nghiên cứu và hệ thống sản xuất quốc tế có liên quan đến mô hình thủy sản Đa Tầng, Đa Loài, Tự Cân Bằng, Tích hợp, Tuần hoàn và thích ứng khí hậu.

Mục tiêu của tài liệu không phải là xây dựng một bảng xếp hạng, cũng không nhằm khẳng định một mô hình duy nhất có thể áp dụng cho mọi địa phương. Đây là một khung tham chiếu để BQV Fresh 4.0 lựa chọn, kết hợp và địa phương hóa các nguyên lý phù hợp với điều kiện Việt Nam, đặc biệt là Đồng bằng sông Cửu Long và các cộng đồng có nguồn lực hạn chế.

Các nhóm tham chiếu chính gồm:

Permaculture.
Integrated Multi-Trophic Aquaculture – IMTA.
Aquaponics.
Integrated Agriculture-Aquaculture – IAA/IAAS.
Polyculture.
Pond Cascades.
Periphyton-based Aquaculture.
Hệ thống nông nghiệp tuần hoàn.
Hệ thống bản địa và tri thức sinh thái truyền thống.
Hệ thống thích ứng khí hậu và sinh kế nông hộ.

Cần phân biệt rõ:

Không phải mô hình có nhiều loài đều là Permaculture.
Không phải mô hình tuần hoàn đều là IMTA.
Không phải mô hình ít đầu vào đều tự động đạt Resilience-by-Design.
Không phải mô hình aquaponics nào cũng phù hợp với cộng đồng ít nguồn lực.
Không phải hệ thống sinh thái nào cũng có thể loại bỏ hoàn toàn thức ăn bổ sung.

Vì vậy, BQV Fresh 4.0 cần sử dụng các mô hình quốc tế như nguồn tham chiếu để tổng hợp nguyên lý, thay vì sao chép nguyên mẫu.

II. CÁC KHUNG LÝ THUYẾT NỀN TẢNG QUỐC TẾ.

Khung lý thuyết	Nhân vật/Tổ chức tiêu biểu	Giá trị cốt lõi	Giá trị tham chiếu cho BQV Fresh
Permaculture	Bill Mollison, David Holmgren	Thiết kế hệ thống dựa trên quan sát tự nhiên, đa dạng, tuần hoàn và giảm đầu vào bên ngoài	Tư duy thiết kế tổng thể
IMTA	Thierry Chopin và cộng sự	Kết hợp các loài ở các bậc dinh dưỡng khác nhau để tái sử dụng chất dinh dưỡng	Thiết kế dòng vật chất và dinh dưỡng
Aquaponics	James Rakocy và nhóm UVI	Tuần hoàn nước giữa thủy sản và cây trồng, tận dụng chất dinh dưỡng từ nước nuôi	Tái sử dụng nước và dinh dưỡng
Integrated Agriculture-Aquaculture	FAO, ICLARM và nhiều hệ thống nông hộ châu Á	Kết hợp cá, cây trồng, vật nuôi và dòng vật chất trong nông hộ	Sinh kế đa nguồn và kinh tế tuần hoàn
Polyculture	Nhiều trường phái nuôi ghép	Nhiều loài cùng khai thác các tầng thức ăn và không gian khác nhau	Đa loài, giảm cạnh tranh trực tiếp
Pond Cascades	Lenka Kajgrová, Oldřich Pecha và cộng sự	Chuỗi ao liên kết, tận dụng dòng nước, giữ dinh dưỡng và tạo nhiều chức năng sinh thái	Thiết kế đa tầng theo địa hình
Periphyton-based Aquaculture	Nhiều nhóm nghiên cứu nhiệt đới	Tận dụng sinh khối vi sinh vật bám trên giá thể làm nguồn thức ăn tự nhiên	“Nuôi nước trước – nuôi con sau”
Indigenous Ecological Knowledge	Nhiều cộng đồng bản địa	Quan sát hệ sinh thái, quản lý nước, mùa vụ và đa dạng sinh học	Thiết kế phù hợp với địa phương
Regenerative Agriculture	Nhiều trường phái đương đại	Phục hồi đất, nước, sinh học và khả năng tái tạo của hệ thống	Chuyển từ khai thác sang tái tạo
Climate Resilience-by-Design	Các khung thích ứng khí hậu hiện đại	Đưa khả năng chịu rủi ro khí hậu vào ngay từ giai đoạn thiết kế	Nền tảng để BQV Fresh thiết kế khả năng xoay chuyển

Aquaponics của James Rakocy là một ví dụ quan trọng về việc tuần hoàn nước và dinh dưỡng giữa cá và cây. Hệ thống nghiên cứu tại University of the Virgin Islands được phát triển từ các nghiên cứu về cá rô phi và hệ thống tuần hoàn.

III. PHÂN BIỆT CÁC KHÁI NIỆM CỐT LÕI.

1. NUÔI GHÉP – POLYCULTURE.

Nuôi ghép là hình thức nuôi nhiều loài trong cùng một hệ thống.

Điểm mạnh của nuôi ghép là tận dụng các tầng không gian, nguồn thức ăn và ổ sinh thái khác nhau. Tuy nhiên, chỉ có nhiều loài chưa đủ để tạo thành một hệ sinh thái tự cân bằng. Nếu không có thiết kế phù hợp, các loài vẫn có thể cạnh tranh thức ăn, oxy, không gian hoặc làm gia tăng tải lượng hữu cơ.

2. IMTA – NUÔI ĐA DINH DƯỠNG.

IMTA chú trọng dòng dinh dưỡng giữa các nhóm sinh vật.

Chất thải hoặc chất dinh dưỡng dư thừa của nhóm này được chuyển hóa thành nguồn tài nguyên cho nhóm khác. Ví dụ điển hình là kết hợp cá, nhuyễn thể, rong biển hoặc thực vật thủy sinh.

IMTA không chỉ là nuôi nhiều loài, mà là thiết kế để các loài có quan hệ bổ trợ về mặt dinh dưỡng và môi trường.

3. AQUAPONICS – TUẦN HOÀN NƯỚC VÀ DINH DƯỠNG.

Aquaponics tập trung vào chu trình:

Nước nuôi cá → vi sinh vật → cây trồng → nước quay trở lại hệ thống.

Đây là hệ thống có khả năng tiết kiệm nước và tái sử dụng một phần dinh dưỡng hiệu quả. Tuy nhiên, aquaponics thường đòi hỏi mức độ kiểm soát kỹ thuật cao hơn hệ thống ao sinh thái tự nhiên, bao gồm quản lý bơm, oxy, pH, vi sinh, mật độ cá và dinh dưỡng cây trồng.

4. IAAS – NÔNG NGHIỆP TÍCH HỢP THỦY SẢN.

IAAS có phạm vi rộng hơn aquaponics và IMTA. Một hệ thống có thể bao gồm:

Ruộng → cá → vật nuôi → phân hữu cơ → cây trồng → thức ăn → cá.

FAO xem tích hợp nông nghiệp – thủy sản là một hướng giúp đa dạng hóa sản xuất, tái sử dụng chất thải, nâng hiệu quả sử dụng tài nguyên và giảm rủi ro từ thị trường cũng như khí hậu.

5. RESILIENCE-BY-DESIGN

Resilience-by-Design là tầng tư duy thiết kế nhằm đưa khả năng chống chịu, thích ứng và chuyển đổi vào ngay từ đầu.

Không chỉ hỏi:

“Hệ thống có sản xuất được không?”

Mà phải hỏi:

“Khi điều kiện thay đổi, hệ thống có thể xoay chuyển như thế nào mà vẫn duy trì được chức năng chính?”

Đây là điểm BQV Fresh 4.0 có thể phát triển thành bản sắc riêng.

IV. CÁC MÔ HÌNH THAM CHIẾU THEO TỪNG KHU VỰC TRÊN THẾ GIỚI.

A. CHÂU Á. Gồm 4 mô hình

1. Mô hình SM4AT – STRATEGIC MODEL FOR FOUR AQUATIC TREASURES.

Tác giả nghiên cứu: Bùi Quang Võ – (Vĩnh Long) Việt Nam.
Tên tiếng Việt: Ao Sinh thái Đa tầng, Đa loài, Tự Cân bằng – Nuôi Bốn loài Thủy sản.
Bốn nhóm loài trọng tâm:

Ốc đắng.
Tép đồng.
Cá rô phi.
Cua đồng.

SM4AT được định vị như một mô-đun ứng dụng của hệ sinh thái BQV Fresh 4.0, hướng đến những khu vực mà vốn đầu tư, thức ăn công nghiệp, điện năng, thiết bị và khả năng tiếp cận kỹ thuật còn hạn chế.

Khung tham chiếu của SM4AT gồm:

Permaculture + Polyculture + IAAS + một số nguyên lý IMTA + kinh tế tuần hoàn + Resilience-by-Design.

SM4AT không đặt mục tiêu tối đa hóa sản lượng của một loài duy nhất. Mục tiêu là tối ưu tổng giá trị của toàn hệ thống, bao gồm:

Sản phẩm.
Thức ăn tự nhiên.
Sinh khối thực vật.
Chất dinh dưỡng.
Nước.
Bùn.
Giá thể.
Công lao động.
Khả năng thích ứng.
Nhiều dòng thu nhập.
An ninh thực phẩm.

Điểm cần tiếp tục hoàn thiện là xây dựng dữ liệu thực nghiệm về năng suất, chất lượng nước, tỷ lệ sống, hiệu quả kinh tế, mức giảm đầu vào và khả năng thích ứng trong các điều kiện địa phương khác nhau.

2. HỆ THỐNG HUZHOU MULBERRY-DYKE & FISH-POND.

Hệ thống Huzhou Mulberry-dyke & Fish-pond của Trung Quốc có lịch sử hơn 2.500 năm và được FAO công nhận là Globally Important Agricultural Heritage System – GIAHS từ năm 2017.

Chuỗi vật chất cơ bản:

Dâu → Tằm → Phân tằm → Cá → Bùn ao → Bón cho bờ Dâu.

Hệ thống còn kết hợp nhiều loài cá khai thác các tầng sinh thái khác nhau. Đặc biệt, hệ thống thủy lợi và ao liên kết có chức năng điều tiết nước và giảm tác động của lũ.

Đây là ví dụ quan trọng cho luận điểm:

“Sinh kế bền vững không chỉ được tạo ra từ vật nuôi, mà được tạo ra từ cấu trúc của toàn hệ sinh thái.”

3. IMTA VÀ CÁC HỆ THỐNG NUÔI GHÉP TẠI BANGLADESH.

Các nghiên cứu về IMTA tại Bangladesh cho thấy xu hướng kết hợp nhiều nhóm sinh vật để tận dụng tốt hơn dòng chất dinh dưỡng và giảm áp lực môi trường.

Giá trị tham chiếu đối với BQV Fresh nằm ở nguyên tắc:

Không xem chất thải là điểm kết thúc; xem chất thải là một dòng nguyên liệu chưa được sử dụng hết.

Tuy nhiên, việc tái sử dụng chất thải phải đi kèm kiểm soát an toàn sinh học, chất lượng nước, mầm bệnh và các chất ô nhiễm có thể tích lũy.

4. CÁC NGHIÊN CỨU IMTA TẠI TRUNG QUỐC.

Các nghiên cứu IMTA với rong biển và các nhóm thủy sản cho thấy thực vật thủy sinh có thể hấp thụ một phần chất dinh dưỡng dư thừa.

Đây là cơ sở khoa học cho tư duy:

Nuôi sinh vật → tạo chất dinh dưỡng → sinh vật khác hấp thụ → tạo sản phẩm mới.

Tuy nhiên, khả năng hấp thụ dinh dưỡng phụ thuộc vào loài, sinh khối, mùa vụ, tải lượng hữu cơ, ánh sáng, nhiệt độ và điều kiện thủy động lực học.

B. CHÂU ÂU :

1. POND CASCADES – HỆ THỐNG AO LIÊN HOÀN THEO TẦNG.

Nghiên cứu của Lenka Kajgrová, Oldřich Pecha và cộng sự tại Cộng hòa Séc là một tham chiếu đáng chú ý.

Một chuỗi nhiều ao liên kết có thể giữ lại và tái phân phối chất dinh dưỡng, đồng thời tạo điều kiện cho quá trình tự làm sạch sinh học.

Nghiên cứu về bốn ao liên kết cho thấy hệ thống có thể duy trì sản xuất cá mà không cần bón phân và cho ăn theo cách thông thường, đồng thời có khả năng giữ và loại bỏ chất dinh dưỡng trong chuỗi ao.

Giá trị đối với BQV Fresh là bằng chứng cho nguyên lý:

“Địa hình và dòng nước có thể trở thành hạ tầng sản xuất.”

Tuy nhiên, mô hình ao liên hoàn cần được thiết kế phù hợp với địa hình, thủy văn, nguy cơ ngập, khả năng kiểm soát dòng chảy và điều kiện khí hậu của từng địa phương.

2. PERMACULTURE VÀ THIẾT KẾ AO THEO ĐỊA HÌNH.

Các hệ thống Permaculture (Nông nghiệp Bền vững) tại châu Âu đặc biệt quan tâm đến:

Địa hình.
Dòng chảy.
Ao hồ.
Bờ ao.
Rừng.
Cây lâu năm.
Vật nuôi.
Vi khí hậu.

Điểm quan trọng không phải là làm một cái ao đẹp, mà là thiết kế toàn bộ cảnh quan để nước, đất, cây và vật nuôi hỗ trợ lẫn nhau.

3. NGHIÊN CỨU DỰA TRÊN IMTA.

Các dự án nghiên cứu IMTA tại châu Âu có giá trị chủ yếu ở việc lượng hóa:

Dòng chất dinh dưỡng.
Năng suất.
Tải lượng hữu cơ.
Hiệu quả sử dụng tài nguyên.
Tác động môi trường.
Khả năng tích hợp nhiều loài.

Đây là phần BQV Fresh 4.0 có thể tiếp tục phát triển bằng dữ liệu thực địa, cảm biến chi phí phù hợp và các công cụ phân tích dữ liệu hoặc AI.

C. BẮC MỸ :

1. AQUAPONICS – JAMES RAKOCY.

James Rakocy và chương trình Aquaculture của University of the Virgin Islands là một cột mốc quan trọng trong phát triển aquaponics quy mô nghiên cứu và trình diễn.

Mô hình sử dụng nước từ bể cá, xử lý và đưa đến hệ thống cây trồng, sau đó nước được quay trở lại.

Điểm mạnh là tiết kiệm nước và tái sử dụng dinh dưỡng.

Tuy nhiên, cần phân biệt rõ:

Aquaponics không phải là mô hình không cần thức ăn.

Trong hệ thống Rakocy, cá vẫn được cung cấp thức ăn viên giàu protein; cây sử dụng một phần chất dinh dưỡng phát sinh từ hệ thống cá.

Điểm này rất quan trọng khi so sánh với mục tiêu giảm phụ thuộc thức ăn công nghiệp của BQV Fresh.

2. BIO-INTEGRATED FARM

Các hệ thống Bio-Integrated Farm kết hợp ao, vườn, cây trồng, vật nuôi và các dòng vật chất.

Giá trị tham khảo nằm ở tư duy:

Một đơn vị sản xuất không phải là một ao cá riêng biệt mà là một hệ thống sinh học nhiều chức năng.

3. WHOLE-SYSTEMS DESIGN.

Các trường phái thiết kế hệ thống tại Bắc Mỹ nhấn mạnh chuỗi:

Quan sát → thiết kế → nước → địa hình → sinh học → sản xuất → con người.

Đây là điểm gần với kiến trúc nhiều tầng của BQV Fresh 4.0.

D. NAM MỸ :

1. SISTEMINHA – EMBRAPA, BRAZIL

Sisteminha là một tham chiếu quan trọng đối với cộng đồng ít nguồn lực.

Embrapa mô tả Sisteminha là một công nghệ phù hợp với không gian nhỏ, có tính thu nhỏ, nhân rộng và mở rộng từng bước. Mô hình lấy an ninh lương thực làm trọng tâm và cho phép bán phần sản phẩm dư thừa.

Một điểm đáng học hỏi là:

Không thiết kế một hệ thống lớn ngay từ đầu.

Có thể bắt đầu bằng mô-đun nhỏ rồi bổ sung từng mô-đun tùy nguồn lực.

Nghiên cứu của Embrapa cũng ghi nhận tác động về an ninh thực phẩm, xã hội, môi trường và kinh tế. Một số nghiên cứu cho thấy đa dạng hóa sản xuất có thể góp phần tăng tính chống chịu và tính bền vững của hệ thống nông hộ.

Tuy nhiên, cần ghi rõ:

Sisteminha không được thiết kế chủ yếu như một mô hình thương mại hóa tối đa.

Mục tiêu chính là sản xuất thực phẩm cho gia đình; thu nhập chủ yếu đến từ phần dư thừa được bán hoặc trao đổi.

Đây là điểm khác biệt so với SM4AT, vốn có thể được định hướng mạnh hơn về sinh kế hàng hóa quy mô hộ hoặc hợp tác xã.

E. CHÂU ÚC VÀ TRI THỨC BẢN ĐỊA.

Các hệ thống aquaculture truyền thống của Australia và tri thức sinh thái bản địa cung cấp một góc nhìn khác:

Không bắt đầu từ thiết bị.

Mà bắt đầu từ:

Địa hình → nước → mùa → sinh vật → nguồn thức ăn → con người.

Đây là nguyên tắc gần với tư tưởng:

“Nuôi nước trước – nuôi con sau.”

Tri thức bản địa cần được tiếp cận một cách tôn trọng, có sự tham gia của cộng đồng và tránh tách rời khỏi bối cảnh văn hóa, quyền sử dụng đất, quyền tiếp cận nguồn nước và hệ thống quản trị địa phương.

V. MA TRẬN GIÁ TRỊ CỦA CÁC NHÓM MÔ HÌNH.

Nhóm mô hình
Permaculture
IMTA
Aquaponics
IAAS
Polyculture
Pond Cascades
Sisteminha
Huzhou Mulberry-Fish
SM4AT/BQV Fresh

[th]
Đa loài

[/th][th]
Tuần hoàn dinh dưỡng

[/th][th]
Tiết kiệm nước

[/th][th]
Giảm thức ăn công nghiệp

[/th][th]
Phù hợp hộ nghèo

[/th][th]
Thích ứng khí hậu

[/th][th]
Resilience-by-Design

[/th]
[td]
★★★★★

[/td][td]
★★★★★

[/td][td]
★★★★

[/td][td]
★★★★

[/td][td]
★★★★★

[/td][td]
★★★★★

[/td][td]
★★★★★

[/td]
[td]
★★★★★

[/td][td]
★★★★★

[/td][td]
★★★

[/td][td]
★★★

[/td][td]
★★★

[/td][td]
★★★★

[/td][td]
★★★★

[/td]
[td]
★★

[/td][td]
★★★★

[/td][td]
★★★★★

[/td][td]
★★

[/td][td]
★★

[/td][td]
★★★

[/td][td]
★★★

[/td]
[td]
★★★★★

[/td][td]
★★★★★

[/td][td]
★★★★

[/td][td]
★★★★

[/td][td]
★★★★★

[/td][td]
★★★★★

[/td][td]
★★★★★

[/td]
[td]
★★★★★

[/td][td]
★★★

[/td][td]
★★★

[/td][td]
★★★★

[/td][td]
★★★★

[/td][td]
★★★★

[/td][td]
★★★

[/td]
[td]
★★★★

[/td][td]
★★★★★

[/td][td]
★★★★★

[/td][td]
★★★★★

[/td][td]
★★★★

[/td][td]
★★★★★

[/td][td]
★★★★★

[/td]
[td]
★★★★

[/td][td]
★★★★

[/td][td]
★★★★

[/td][td]
★★–★★★

[/td][td]
★★★★★

[/td][td]
★★★★

[/td][td]
★★★★

[/td]
[td]
★★★★★

[/td][td]
★★★★★

[/td][td]
★★★★★

[/td][td]
★★★★★

[/td][td]
★★★★★

[/td][td]
★★★★★

[/td][td]
★★★★★

[/td]
[td]
★★★★★

[/td][td]
★★★★★

[/td][td]
★★★★★

[/td][td]
★★★★★

[/td][td]
★★★★★

[/td][td]
★★★★★

[/td][td]
★★★★★

[/td]

Các mức sao trong bảng trên là ma trận đánh giá thiết kế định tính của BQV Fresh, không phải bảng xếp hạng khoa học quốc tế. Đối với SM4AT/BQV Fresh, các mức đánh giá thể hiện mục tiêu thiết kế và định hướng phát triển, không thay thế cho kết quả kiểm chứng thực địa.

VI. RESILIENCE-BY-DESIGN – KHẢ NĂNG XOAY CHUYỂN THEO THIẾT KẾ.

1. KHÁI NIỆM.

Resilience thường được hiểu là khả năng của một hệ thống hấp thụ cú sốc, duy trì hoặc khôi phục chức năng và thích nghi với thay đổi.

Trong BQV Fresh 4.0, có thể phát triển cách diễn đạt đặc trưng:

RESILIENCE-BY-DESIGN = KHẢ NĂNG XOAY CHUYỂN THEO THIẾT KẾ.

Ở đây, “xoay chuyển” được đặt trước “phục hồi”.

Một hệ thống tốt không nhất thiết phải cố giữ nguyên trạng thái ban đầu bằng mọi giá. Hệ thống tốt hơn là hệ thống có thể:

Thay đổi cấu hình → thay đổi loài → thay đổi mật độ → thay đổi dòng nước → thay đổi sản phẩm → thay đổi cách khai thác → vẫn duy trì được sinh kế.

Đây là khác biệt quan trọng giữa một hệ thống chỉ có khả năng chịu đựng và một hệ thống có khả năng thích ứng chủ động.

VII. NĂM CẤP ĐỘ RESILIENCE-BY-DESIGN.

CẤP 1 – CHỊU ĐỰNG.

Hệ thống chịu được biến động nhỏ về nhiệt độ, mưa, nắng, chất lượng nước hoặc giá đầu vào.

CẤP 2 – HẤP THỤ

Khi có biến động, hệ thống có các vùng đệm như:

Ao dự phòng.
Bể lắng.
Vùng thực vật.
Giá thể sinh học.
Bờ cây.
Khu vực nước tĩnh.
Nhiều tầng sinh thái.

Các vùng này giúp hấp thụ một phần cú sốc trước khi nó lan sang toàn hệ thống.

CẤP 3 – XOAY CHUYỂN

Đây là tầng quan trọng nhất của BQV Fresh.

Khi một điều kiện thay đổi, người vận hành không nhất thiết phải cố cứu nguyên trạng mô hình. Có thể chuyển đổi:

Nuôi cá sang tăng tỷ trọng tép.
Loài nhạy cảm sang loài chịu đựng tốt hơn.
Sản xuất thịt sang tăng sản xuất sinh khối thực vật.
Bán sản phẩm tươi sang sơ chế hoặc bảo quản.
Ao chính sang sử dụng bể phụ.
Thức ăn công nghiệp sang tăng nguồn thức ăn tự nhiên và nguyên liệu tại chỗ trong phạm vi an toàn.

Đó chính là:

“XOAY CHUYỂN TRƯỚC KHI PHỤC HỒI.”

CẤP 4 – PHỤC HỒI

Sau khi cú sốc kết thúc, hệ thống có khả năng trở lại trạng thái sản xuất bình thường.

CẤP 5 – THÍCH NGHI VÀ TIẾN HÓA

Sau mỗi cú sốc, hệ thống được điều chỉnh để lần sau ít bị tổn thương hơn.

Đây là tầng cao nhất:

Cú sốc không chỉ được vượt qua; nó trở thành dữ liệu để thiết kế phiên bản tốt hơn.

VIII. NHỮNG MÔ HÌNH GẦN VỚI RESILIENCE-BY-DESIGN

Không nên kết luận đơn giản rằng một mô hình cụ thể nào đó đã là Resilience-by-Design theo nghĩa một tiêu chuẩn quốc tế thống nhất.

Chính xác hơn, có thể nhận diện các nhóm có nhiều đặc điểm gần với tư duy này.

1. HUZHOU MULBERRY-DYKE & FISH-POND

Hệ thống này đồng thời xử lý:

Sản xuất.
Nước.
Lũ.
Đất.
Đa dạng sinh học.
Nhiều loài.
Nhiều nguồn sản phẩm.
Chu trình dinh dưỡng.

FAO ghi nhận hệ thống có chức năng quản lý nước và giảm tác động của lũ bên cạnh chức năng sản xuất.

2. POND CASCADES

Nhiều ao liên kết tạo ra khả năng phân tầng chức năng, giữ chất dinh dưỡng và phân tán rủi ro trong không gian.

3. IAAS

Đa dạng hóa nguồn thực phẩm và thu nhập giúp giảm phụ thuộc vào một sản phẩm duy nhất.

FAO cũng nhấn mạnh rằng đa dạng hóa trong hệ thống tích hợp giúp nông hộ giảm dễ tổn thương trước biến động thị trường và stress môi trường.

4. PERMACULTURE

Permaculture mạnh ở tư duy nhìn toàn hệ thống thay vì tối ưu một thành phần riêng lẻ.

5. SM4AT/BQV FRESH 4.0

Điểm mục tiêu của SM4AT không chỉ là đa loài, mà là:

Đa loài + đa tầng + đa nguồn thức ăn + đa dòng vật chất + đa sản phẩm + đa phương án vận hành + chi phí phù hợp + khả năng chuyển đổi.

Đây là nơi Resilience-by-Design có thể trở thành thành phần cốt lõi của BQV Fresh 4.0.

IX. CÔNG NGHỆ VỪA ĐỦ – APPROPRIATE TECHNOLOGY.

1. KHÔNG PHẢI “CÀNG ÍT CÔNG NGHỆ CÀNG TỐT”

BQV Fresh 4.0 không chủ trương quay trở lại sản xuất thủ công tuyệt đối, cũng không chủ trương đưa công nghệ cao vào mọi nơi.

Nguyên tắc là:

CÔNG NGHỆ VỪA ĐỦ.

Công nghệ phải:

Giải quyết đúng vấn đề.
Dễ sửa chữa.
Dễ thay thế.
Có thể mua hoặc chế tạo tại địa phương.
Không tạo ra sự phụ thuộc quá lớn.
Có mức tiêu thụ năng lượng phù hợp.
Không yêu cầu đội ngũ kỹ thuật quá chuyên biệt.
Có thể mở rộng từng bước.
Không làm tăng rủi ro tài chính của hộ nghèo.
Có thể vận hành trong điều kiện mất điện hoặc gián đoạn chuỗi cung ứng.

X. CÔNG NGHỆ PHÙ HỢP TRONG BQV FRESH 4.0

Có thể hình thành nguyên tắc:

“CÔNG NGHỆ VỪA ĐỦ – KHÔNG THIẾU, KHÔNG THỪA.”

Không nhất thiết phải sử dụng hệ thống cảm biến đắt tiền nếu người nuôi có thể kiểm soát phần lớn vấn đề bằng:

Mực nước + màu nước + độ trong + mùi + nhiệt độ + quan sát sinh vật + nhật ký.

Khi quy mô tăng lên, có thể bổ sung cảm biến giá rẻ, thiết bị đo chất lượng nước hoặc hệ thống cảnh báo.

Đây là cách tiếp cận công nghệ theo mô-đun:

Quan sát và ghi chép thủ công.
Đo lường bằng thiết bị đơn giản.
Số hóa dữ liệu.
Phân tích xu hướng.
Tự động hóa một phần khi thật sự cần thiết.
Ứng dụng AI để hỗ trợ dự báo và ra quyết định.

Công nghệ không nên thay thế hoàn toàn năng lực quan sát của người vận hành. Công nghệ cần làm tăng khả năng hiểu hệ thống và giảm rủi ro quyết định.

XI. GIẢM PHỤ THUỘC VÀO THỨC ĂN CÔNG NGHIỆP

1. VÌ SAO ĐÂY LÀ MỘT TRỤC CHIẾN LƯỢC?

Thức ăn là một trong những trung tâm chi phí lớn nhất của nuôi thủy sản.

FAO ghi nhận thức ăn có thể chiếm khoảng 40–60% chi phí vận hành trong nuôi thâm canh; trong một số hệ thống và loài, tỷ lệ có thể cao hơn đáng kể.

Do đó, với cộng đồng ít nguồn lực:

GIẢM PHỤ THUỘC THỨC ĂN MUA NGOÀI = GIẢM RỦI RO KINH TẾ.

Điều này làm giảm sự phụ thuộc vào:

Giá nguyên liệu.
Giá vận chuyển.
Nhà cung cấp.
Biến động thị trường.
Đứt gãy chuỗi cung ứng.
Khả năng tiếp cận tín dụng.

Tuy nhiên, giảm thức ăn công nghiệp phải được thực hiện trên cơ sở dinh dưỡng, sức khỏe vật nuôi, chất lượng nước và hiệu quả kinh tế. Không nên giảm thức ăn bằng cách làm suy giảm tăng trưởng hoặc tăng tỷ lệ chết.

XII. CHIẾN LƯỢC “NUÔI THỨC ĂN TRƯỚC – NUÔI CON SAU”.

Đây là một hướng phù hợp để phát triển trong BQV Fresh.

Thay vì bắt đầu bằng:

“Mua con giống gì?”

Có thể bắt đầu bằng:

“Hệ sinh thái này có thể tự tạo ra nguồn thức ăn nào?”

Các nguồn có thể bao gồm:

Periphyton.
Biofilm.
Phytoplankton.
Zooplankton.
Thực vật thủy sinh.
Bèo.
Sinh khối hữu cơ đã xử lý phù hợp.
Phụ phẩm nông nghiệp.
Sinh vật đáy.
Vi sinh vật có lợi.

Sau khi xây dựng được nền thức ăn tự nhiên, mới lựa chọn mật độ và loài nuôi phù hợp.

Đây là sự mở rộng của nguyên tắc:

“NUÔI NƯỚC TRƯỚC – NUÔI CON SAU.”

Tuy nhiên, giảm thức ăn công nghiệp không đồng nghĩa với loại bỏ hoàn toàn thức ăn bổ sung trong mọi trường hợp.

Một số loài, giai đoạn hoặc mật độ nuôi vẫn cần thức ăn bổ sung để bảo đảm tăng trưởng, sức khỏe và hiệu quả kinh tế.

Mục tiêu thực tế hơn là:

GIẢM PHỤ THUỘC – TỐI ƯU FCR – TĂNG THỨC ĂN TẠI CHỖ – TĂNG NĂNG SUẤT THỨC ĂN TỰ NHIÊN.

XIII. ĐƯỜNG CONG CHI PHÍ CỦA BQV FRESH

Có thể hình dung ba cấp độ:

MÔ HÌNH 1 – PHỤ THUỘC CAO.

Mua giống + mua thức ăn + mua thuốc + mua thiết bị + bán sản phẩm.

Người nuôi phụ thuộc nhiều vào thị trường đầu vào và dễ bị tổn thương khi giá cả hoặc chuỗi cung ứng biến động.

MÔ HÌNH 2 – TÍCH HỢP

Mua một phần + tự sản xuất một phần + tái sử dụng một phần.

Chi phí đầu vào giảm, đồng thời người nuôi chủ động hơn với nguồn thức ăn, nước và vật liệu tại chỗ.

MÔ HÌNH 3 – SINH THÁI TUẦN HOÀN

Nước → sinh vật → chất dinh dưỡng → thức ăn → sản phẩm → phụ phẩm → quay lại hệ thống.

Đây là cấp độ BQV Fresh 4.0 hướng tới, nhưng cần được triển khai theo từng bước và có kiểm soát an toàn sinh học.

XIV. NỀN TẢNG TẠO SINH KẾ BỀN VỮNG.

Sinh kế bền vững không nên được hiểu đơn giản là nuôi một loài thật nhiều để bán.

Mà là:

NHIỀU DÒNG GIÁ TRỊ TỪ CÙNG MỘT HỆ SINH THÁI.

Một hệ thống có thể đồng thời tạo ra:

Thực phẩm cho gia đình.
Tép thương phẩm.
Ốc thương phẩm.
Cá thương phẩm.
Cua thương phẩm.
Con giống.
Sinh khối thực vật.
Phân hữu cơ.
Bùn cải tạo đất.
Cây trồng.
Dịch vụ kỹ thuật.
Sản phẩm sơ chế.
Việc làm tại chỗ.

Khi một sản phẩm giảm giá, toàn bộ sinh kế không nhất thiết sụp đổ.

Đây chính là:

ĐA DẠNG HÓA RỦI RO BẰNG THIẾT KẾ SINH THÁI.

Tuy nhiên, đa dạng hóa chỉ tạo ra giá trị khi có thị trường, kỹ năng quản lý, tiêu chuẩn an toàn và kế hoạch tiêu thụ phù hợp.

XV. MÔ HÌNH “MỘT AO – NHIỀU GIÁ TRỊ”

Thay vì tính:

1 Ao = 1 sản phẩm

BQV Fresh hướng tới:

1 Đơn vị Nước = nhiều sản phẩm + nhiều dịch vụ sinh thái + nhiều dòng thu nhập.

Một ao có thể đồng thời:

Nuôi thủy sản.
Tạo sinh khối.
Lắng chất rắn.
Chuyển hóa dinh dưỡng.
Tạo nơi cư trú.
Điều hòa nhiệt.
Dự trữ nước.
Hỗ trợ cây trồng.
Tạo cảnh quan.
Giảm rủi ro sản xuất.

Đây là tư duy:

TỐI ĐA HÓA CHỨC NĂNG TRÊN CÙNG MỘT ĐƠN VỊ TÀI NGUYÊN.

XVI. BQV FRESH 4.0 – KHÔNG SAO CHÉP MÔ HÌNH, MÀ TÍCH HỢP NGUYÊN LÝ.

BQV Fresh 4.0 không tìm kiếm một mô hình duy nhất để sao chép.

Thay vào đó, hệ thống học từ nhiều nền tảng:

Permaculture: học cách thiết kế hệ sinh thái.
IMTA: học cách tái sử dụng dinh dưỡng giữa các bậc dinh dưỡng.
Aquaponics: học tuần hoàn nước và chất dinh dưỡng.
IAAS: học cách tạo sinh kế đa dạng cho nông hộ.
Pond Cascades: học cách sử dụng địa hình và dòng nước.
Huzhou: học hệ thống tuần hoàn lâu dài gắn với quản lý nước và cảnh quan.
Sisteminha: học mô-đun nhỏ, chi phí phù hợp và khả năng nhân rộng.
Tri thức bản địa: học cách thiết kế phù hợp với địa phương.
Climate Resilience-by-Design: học cách đưa rủi ro khí hậu vào ngay từ thiết kế.

Sau đó:

BQV Fresh 4.0 = TÍCH HỢP + ĐỊA PHƯƠNG HÓA + MÔ-ĐUN HÓA + SỐ HÓA + AI HÓA.

XVII. BỘ BẢY TẦNG THIẾT KẾ CỦA BQV FRESH 4.0

TẦNG 1 – ĐỊA HÌNH

Địa hình là hạ tầng đầu tiên.

Thiết kế cần xem xét cao độ, hướng dốc, dòng chảy, khả năng ngập, vị trí ao, bờ, vùng lắng và khu vực sản xuất.

TẦNG 2 – NƯỚC

Nuôi nước trước – nuôi con sau.

Nước cần được xem là một hệ thống sống, không chỉ là môi trường chứa vật nuôi.

TẦNG 3 – ĐẤT

Đất là kho lưu trữ dinh dưỡng và nền tảng sinh khối.

Bùn, chất hữu cơ và phụ phẩm cần được xử lý phù hợp trước khi quay trở lại đất hoặc hệ thống.

TẦNG 4 – SINH HỌC

Vi sinh – thực vật – động vật – đa dạng sinh học.

Mỗi nhóm sinh vật cần được xem xét theo chức năng, không chỉ theo giá trị thương phẩm.

TẦNG 5 – SẢN XUẤT

Nuôi – trồng – thu hoạch – chế biến.

Sản xuất cần gắn với năng lực lao động, thị trường, an toàn thực phẩm và khả năng bảo quản.

TẦNG 6 – SINH KẾ

Nhiều sản phẩm – nhiều dòng tiền – giảm chi phí – giảm rủi ro.

Sinh kế cần được đánh giá bằng cả thu nhập, chi phí, an ninh thực phẩm, việc làm và khả năng duy trì hệ thống.

TẦNG 7 – DATA & AI

Đo lường → ghi nhận → phân tích → dự báo → điều chỉnh → học từ hệ thống.

Dữ liệu cần phục vụ quyết định thực tế, không tạo thêm gánh nặng không cần thiết cho người vận hành.

XVIII. CÔNG THỨC KHÁI QUÁT CỦA BQV FRESH 4.0

Có thể cô đọng thành:

ĐỊA HÌNH + NƯỚC + SINH HỌC + ĐA LOÀI + TUẦN HOÀN + CÔNG NGHỆ VỪA ĐỦ + ĐA DÒNG SINH KẾ + KHẢ NĂNG XOAY CHUYỂN = RESILIENCE-BY-DESIGN.

Hay ngắn gọn hơn:

“THIẾT KẾ ĐỂ SỐNG ĐƯỢC – THIẾT KẾ ĐỂ XOAY CHUYỂN ĐƯỢC – THIẾT KẾ ĐỂ SINH KẾ ĐƯỢC.”

XIX. LỘ TRÌNH PHÁT TRIỂN VÀ KIỂM CHỨNG.

Để BQV Fresh 4.0 trở thành một hệ thống có cơ sở khoa học và khả năng nhân rộng, cần triển khai theo các bước:

1. XÁC ĐỊNH BỐI CẢNH

Ghi nhận địa hình, nguồn nước, đất, khí hậu, lao động, vốn, thị trường và tập quán địa phương.

2. THIẾT KẾ MÔ-ĐUN CƠ BẢN.

Bắt đầu bằng mô-đun nhỏ, dễ vận hành, dễ quan sát và có thể mở rộng.

3. XÂY DỰNG ĐƯỜNG CƠ SỞ

Ghi nhận chi phí, năng suất, tỷ lệ sống, lượng thức ăn, chất lượng nước, công lao động và thu nhập trước khi áp dụng cải tiến.

4. THỬ NGHIỆM CÓ ĐỐI CHIẾU.

So sánh mô hình tích hợp với mô hình thông thường trong cùng điều kiện hoặc điều kiện tương đương.

5. ĐO LƯỜNG CÁC CHỈ SỐ

Các chỉ số cần bao gồm:

Năng suất từng loài.
Tổng giá trị hệ thống.
Tỷ lệ sống.
FCR.
Lượng thức ăn mua ngoài.
Lượng nước sử dụng.
Chất lượng nước.
Chi phí đầu tư.
Chi phí vận hành.
Công lao động.
Thu nhập ròng.
Số dòng sản phẩm.
Khả năng duy trì khi xảy ra cú sốc.
Thời gian phục hồi hoặc chuyển đổi.

6. ĐIỀU CHỈNH VÀ NHÂN RỘNG.

Chỉ nhân rộng sau khi mô hình đã được kiểm chứng về kỹ thuật, kinh tế, xã hội và môi trường.

XX. KẾT LUẬN CHIẾN LƯỢC

Qua so sánh các mô hình quốc tế, có thể nhận thấy không có một mô hình duy nhất giải quyết đồng thời mọi vấn đề.

Permaculture mạnh về tư duy thiết kế.
IMTA mạnh về dòng dinh dưỡng.
Aquaponics mạnh về tuần hoàn nước.
IAAS mạnh về tích hợp sinh kế.
Pond Cascades mạnh về phân tầng nước và tự làm sạch.
Huzhou mạnh về tuần hoàn vật chất, quản lý nước và khả năng tồn tại lâu dài của hệ thống.
Sisteminha mạnh về mô-đun nhỏ, khả năng tiếp cận và nhân rộng cho nông hộ.

Trong khi đó, hướng phát triển của BQV Fresh 4.0 là tổng hợp các nguyên lý trên thành một kiến trúc phù hợp với điều kiện Việt Nam, đặc biệt là Đồng bằng sông Cửu Long và các cộng đồng có nguồn lực hạn chế.

Trọng tâm không phải là:
“Làm hệ thống công nghệ cao nhất.”

Mà là:
“Làm hệ thống phù hợp nhất với nguồn lực thực tế.”

Không phải:
“Đầu tư nhiều nhất.”

Mà là:
“Dùng Đúng thứ Cần Dùng.”

Không phải:
“Nuôi thật nhiều một loài.”

Mà là:
“Tạo nhiều giá trị từ cùng một hệ sinh thái.”

Không phải:
“Cố giữ nguyên mô hình khi môi trường thay đổi.”

Mà là:

“THIẾT KẾ SẴN KHẢ NĂNG XOAY CHUYỂN.”

Đó là cách diễn giải phù hợp cho:

RESILIENCE-BY-DESIGN – KHẢ NĂNG XOAY CHUYỂN THEO THIẾT KẾ

Và cũng là nền tảng để BQV Fresh 4.0 theo đuổi triết lý:

CÔNG NGHỆ PHÙ HỢP – CÔNG NGHỆ VỪA ĐỦ – KIẾN TẠO SINH KẾ BỀN VỮNG CHO CỘNG ĐỒNG ÍT NGUỒN LỰC.

XXI. GHI CHÚ KHOA HỌC VỀ GIẢM THỨC ĂN CÔNG NGHIỆP.

Một điểm cần giữ chặt trong các tài liệu BQV Fresh sau này là không hề tuyên bố tuyệt đối rằng:

“Mọi hệ thống sinh thái đều không cần thức ăn công nghiệp.”

Khoa học nuôi thủy sản cho thấy thức ăn có thể chiếm tỷ trọng rất lớn trong chi phí, đặc biệt ở hệ thống thâm canh. FAO cũng ghi nhận việc sử dụng thức ăn tự chế, nguyên liệu tại chỗ và nguồn thức ăn tự nhiên có thể làm giảm sự phụ thuộc vào thức ăn công nghiệp trong một số hệ thống.

Vì vậy, cách diễn đạt có tính khoa học và phù hợp với BQV Fresh 4.0 hơn là:

“CHỈ CẦN GIẢM PHỤ THUỘC VÀO THỨC ĂN CÔNG NGHIỆP, TỐI ĐA HÓA KHẢ NĂNG TẠO THỨC ĂN TỰ NHIÊN VÀ NGUỒN DINH DƯỠNG TẠI CHỖ, ĐỒNG THỜI SỬ DỤNG THỨC ĂN BỔ SUNG KHI CẦN THIẾT.”

Đây là một tuyên bố thực tế, có cơ sở khoa học và phù hợp với mục tiêu:

Công nghệ vừa đủ – chi phí vừa đủ – sinh kế đủ bền vững để cộng đồng có thể duy trì và mở rộng.

DANH MỤC THAM CHIẾU QUỐC TẾ VỀ CÁC MÔ HÌNH THỦY SẢN ĐA TẦNG, ĐA LOÀI, TÍCH HỢP VÀ TỰ ĐIỀU HÒA CÔNG NGHỆ VỪA ĐỦ – SINH KẾ BỀN VỮNG Tác giả Bùi Quang Võ

DANH MỤC THAM CHIẾU QUỐC TẾ VỀ CÁC MÔ HÌNH THỦY SẢN ĐA TẦNG, ĐA LOÀI, TỰ CÂN BẰNG TÍCH HỢP VÀ TỰ ĐIỀU HÒA.​

KHUNG THAM CHIẾU CHO BQV FRESH 4.0 – RESILIENCE-BY-DESIGN – CÔNG NGHỆ VỪA ĐỦ – SINH KẾ BỀN VỮNG.​

I. LỜI MỞ ĐẦU VÀ ĐỊNH HƯỚNG PHƯƠNG PHÁP.​

II. CÁC KHUNG LÝ THUYẾT NỀN TẢNG QUỐC TẾ.​

III. PHÂN BIỆT CÁC KHÁI NIỆM CỐT LÕI.​

1. NUÔI GHÉP – POLYCULTURE.​

2. IMTA – NUÔI ĐA DINH DƯỠNG.​

3. AQUAPONICS – TUẦN HOÀN NƯỚC VÀ DINH DƯỠNG.​

4. IAAS – NÔNG NGHIỆP TÍCH HỢP THỦY SẢN.​

5. RESILIENCE-BY-DESIGN​

IV. CÁC MÔ HÌNH THAM CHIẾU THEO TỪNG KHU VỰC TRÊN THẾ GIỚI.​

A. CHÂU Á. Gồm 4 mô hình​

1. Mô hình SM4AT – STRATEGIC MODEL FOR FOUR AQUATIC TREASURES.​

2. HỆ THỐNG HUZHOU MULBERRY-DYKE & FISH-POND.​

3. IMTA VÀ CÁC HỆ THỐNG NUÔI GHÉP TẠI BANGLADESH.​

4. CÁC NGHIÊN CỨU IMTA TẠI TRUNG QUỐC.​

B. CHÂU ÂU :​

1. POND CASCADES – HỆ THỐNG AO LIÊN HOÀN THEO TẦNG.​

2. PERMACULTURE VÀ THIẾT KẾ AO THEO ĐỊA HÌNH.​

3. NGHIÊN CỨU DỰA TRÊN IMTA.​

C. BẮC MỸ :​

1. AQUAPONICS – JAMES RAKOCY.​

2. BIO-INTEGRATED FARM​

3. WHOLE-SYSTEMS DESIGN.​

D. NAM MỸ :​

1. SISTEMINHA – EMBRAPA, BRAZIL​

E. CHÂU ÚC VÀ TRI THỨC BẢN ĐỊA.​

V. MA TRẬN GIÁ TRỊ CỦA CÁC NHÓM MÔ HÌNH.​

VI. RESILIENCE-BY-DESIGN – KHẢ NĂNG XOAY CHUYỂN THEO THIẾT KẾ.​

1. KHÁI NIỆM.​

VII. NĂM CẤP ĐỘ RESILIENCE-BY-DESIGN.​

CẤP 1 – CHỊU ĐỰNG.​

CẤP 2 – HẤP THỤ​

CẤP 3 – XOAY CHUYỂN​

CẤP 4 – PHỤC HỒI​

CẤP 5 – THÍCH NGHI VÀ TIẾN HÓA​

VIII. NHỮNG MÔ HÌNH GẦN VỚI RESILIENCE-BY-DESIGN​

1. HUZHOU MULBERRY-DYKE & FISH-POND​

2. POND CASCADES​

3. IAAS​

4. PERMACULTURE​

5. SM4AT/BQV FRESH 4.0​

IX. CÔNG NGHỆ VỪA ĐỦ – APPROPRIATE TECHNOLOGY.​

1. KHÔNG PHẢI “CÀNG ÍT CÔNG NGHỆ CÀNG TỐT”​

X. CÔNG NGHỆ PHÙ HỢP TRONG BQV FRESH 4.0​

“CÔNG NGHỆ VỪA ĐỦ – KHÔNG THIẾU, KHÔNG THỪA.”​

XI. GIẢM PHỤ THUỘC VÀO THỨC ĂN CÔNG NGHIỆP​

1. VÌ SAO ĐÂY LÀ MỘT TRỤC CHIẾN LƯỢC?​

XII. CHIẾN LƯỢC “NUÔI THỨC ĂN TRƯỚC – NUÔI CON SAU”.​

XIII. ĐƯỜNG CONG CHI PHÍ CỦA BQV FRESH​

MÔ HÌNH 1 – PHỤ THUỘC CAO.​

MÔ HÌNH 2 – TÍCH HỢP​

MÔ HÌNH 3 – SINH THÁI TUẦN HOÀN​

XIV. NỀN TẢNG TẠO SINH KẾ BỀN VỮNG.​

XV. MÔ HÌNH “MỘT AO – NHIỀU GIÁ TRỊ”​

XVI. BQV FRESH 4.0 – KHÔNG SAO CHÉP MÔ HÌNH, MÀ TÍCH HỢP NGUYÊN LÝ.​

XVII. BỘ BẢY TẦNG THIẾT KẾ CỦA BQV FRESH 4.0​

TẦNG 1 – ĐỊA HÌNH​

TẦNG 2 – NƯỚC​

TẦNG 3 – ĐẤT​

TẦNG 4 – SINH HỌC​

TẦNG 5 – SẢN XUẤT​

TẦNG 6 – SINH KẾ​

TẦNG 7 – DATA & AI​

XVIII. CÔNG THỨC KHÁI QUÁT CỦA BQV FRESH 4.0​

“THIẾT KẾ ĐỂ SỐNG ĐƯỢC – THIẾT KẾ ĐỂ XOAY CHUYỂN ĐƯỢC – THIẾT KẾ ĐỂ SINH KẾ ĐƯỢC.”​

XIX. LỘ TRÌNH PHÁT TRIỂN VÀ KIỂM CHỨNG.​

1. XÁC ĐỊNH BỐI CẢNH​

2. THIẾT KẾ MÔ-ĐUN CƠ BẢN.​

3. XÂY DỰNG ĐƯỜNG CƠ SỞ​

4. THỬ NGHIỆM CÓ ĐỐI CHIẾU.​

5. ĐO LƯỜNG CÁC CHỈ SỐ​

6. ĐIỀU CHỈNH VÀ NHÂN RỘNG.​

XX. KẾT LUẬN CHIẾN LƯỢC​

“THIẾT KẾ SẴN KHẢ NĂNG XOAY CHUYỂN.”​

RESILIENCE-BY-DESIGN – KHẢ NĂNG XOAY CHUYỂN THEO THIẾT KẾ​

CÔNG NGHỆ PHÙ HỢP – CÔNG NGHỆ VỪA ĐỦ – KIẾN TẠO SINH KẾ BỀN VỮNG CHO CỘNG ĐỒNG ÍT NGUỒN LỰC.​

XXI. GHI CHÚ KHOA HỌC VỀ GIẢM THỨC ĂN CÔNG NGHIỆP.​

“CHỈ CẦN GIẢM PHỤ THUỘC VÀO THỨC ĂN CÔNG NGHIỆP, TỐI ĐA HÓA KHẢ NĂNG TẠO THỨC ĂN TỰ NHIÊN VÀ NGUỒN DINH DƯỠNG TẠI CHỖ, ĐỒNG THỜI SỬ DỤNG THỨC ĂN BỔ SUNG KHI CẦN THIẾT.”​