Giới thiệu Mô Hình sản xuất nông nghiệp VAC-TOC trong hệ sinh thái BQV Fresh 4.0
Tác giả Bùi Quang VõI. VAC-TOC là gì?
VAC-TOC là một tên gọi tiếng Việt khác, mang tính diễn giải và mở rộng của SM4AT – Strategic Model for Four Aquatic Treasures, thuộc hệ sinh thái BQV Fresh 4.0.SM4AT có tên tiếng Việt đầy đủ là:
“Mô hình ao sinh thái đa tầng, đa loài, tự cân bằng – nuôi bốn loài thủy sản dành cho cộng đồng ít nguồn lực”.
VAC-TOC không phải là một mô hình hoàn toàn tách biệt với SM4AT, mà là một cách gọi giúp cộng đồng dễ hình dung hơn về sự kết nối giữa tư duy VAC truyền thống với các thành phần đặc thù của SM4AT và hệ sinh thái BQV Fresh 4.0.
Theo cách tiếp cận này, VAC-TOC không chỉ được hiểu là một mô hình nuôi thủy sản, mà còn là một cách tổ chức hệ thống sản xuất có sự kết nối giữa sinh thái, sản xuất, công nghệ, vận hành và cộng đồng.
II. VAC-TOC là sự phát triển và mở rộng từ tư duy VAC truyền thống.
VAC-TOC kế thừa tinh thần của mô hình VAC truyền thống, nhưng được mở rộng và linh hoạt hóa để phù hợp hơn với điều kiện sinh thái, nguồn lực và sinh kế cụ thể của từng địa phương.Nếu VAC truyền thống nhấn mạnh sự kết hợp giữa vườn – ao – chuồng, thì VAC-TOC tiếp tục kế thừa tư duy liên kết đó, đồng thời nhấn mạnh hơn đến hệ sinh thái nước, các tầng sinh học, khả năng tận dụng tài nguyên tại chỗ và sự tham gia của cộng đồng.
Trong lớp ý nghĩa sinh thái – sản xuất, có thể diễn giải:
- T – Tép: đại diện cho tép đồng và nhóm sinh vật thủy sinh nhỏ, góp phần tạo dòng tiền, tham gia chuỗi sinh học và tận dụng nguồn thức ăn tự nhiên.
- O – Ốc: đặc biệt là ốc đắng và ốc rạ, đại diện cho nhóm sinh vật góp phần khai thác, chuyển hóa nguồn thức ăn tự nhiên và vật chất hữu cơ trong hệ sinh thái.
- C – Cá/Cua: đại diện cho nhóm cá và cua, góp phần hoàn thiện các tầng sinh thái, tạo giá trị sử dụng và giá trị trao đổi trong hệ thống.
III. VAC-TOC không chỉ là tên gọi của các loài nuôi.
Một điểm quan trọng của VAC-TOC là các ký tự T – O – C còn có thể được mở rộng sang lớp ý nghĩa về công nghệ, vận hành và cộng đồng.Ở lớp ý nghĩa quản trị – phát triển:
- T – Technology (công nghệ): ứng dụng công nghệ vừa đủ, phù hợp với điều kiện thực tế, bao gồm công nghệ sinh học, ghi chép dữ liệu, số hóa và trí tuệ nhân tạo khi cần thiết.
- O – Operation (vận hành): tổ chức, quản lý và vận hành hệ thống theo điều kiện thực tế, chú trọng tính đơn giản, hiệu quả, khả năng điều chỉnh và thích nghi.
- C – Community (cộng đồng): đặt hộ gia đình, tổ sản xuất, hợp tác xã và cộng đồng địa phương vào vị trí trung tâm của quá trình tổ chức sản xuất.
Lớp sinh thái – sản xuất:
T = Tép – O = Ốc – C = Cá/Cua.
Lớp quản trị – phát triển:
T = Technology – O = Operation – C = Community.
Hai lớp ý nghĩa này không loại trừ nhau mà cùng hướng đến một mục tiêu chung: thiết kế một hệ thống sản xuất có khả năng kết nối các thành phần sinh thái, kinh tế và xã hội thành một hệ thống phù hợp với điều kiện thực tế của cộng đồng.
IV. Mối quan hệ giữa BQV Fresh 4.0, SM4AT và VAC-TOC
Trong cấu trúc của hệ sinh thái BQV Fresh 4.0, có thể hình dung mối quan hệ theo hướng:BQV Fresh 4.0 → SM4AT → VAC-TOC
Trong đó:
BQV Fresh 4.0 là hệ sinh thái và tư duy thiết kế chung cho nuôi trồng thủy hải sản và các hệ thống sản xuất sinh thái có liên quan.
BQV Fresh không bị giới hạn trong một mô hình nuôi cụ thể, mà đóng vai trò như một khung tư duy để thiết kế, kết nối và bản địa hóa các giải pháp phù hợp với điều kiện thực tế.
SM4AT là một mô hình nguyên mẫu trong hệ sinh thái BQV Fresh 4.0, được thiết kế theo hướng đơn giản, đa tầng, đa loài và tự cân bằng, đặc biệt hướng đến cộng đồng ít nguồn lực.
SM4AT không phải là toàn bộ BQV Fresh 4.0 và cũng không phải là một công thức kỹ thuật bắt buộc phải áp dụng giống nhau ở mọi nơi.
VAC-TOC là cách diễn giải và mở rộng gần gũi với tư duy VAC, giúp kết nối các thành phần sinh thái – sản xuất của SM4AT với công nghệ, vận hành và cộng đồng.
Do đó, không nên đồng nhất VAC-TOC với toàn bộ BQV Fresh 4.0, cũng không nên hiểu BQV Fresh 4.0 chỉ là SM4AT hoặc chỉ là VAC-TOC.
V. VAC-TOC trong điều kiện Đồng bằng sông Cửu Long.
VAC-TOC được định hướng phù hợp với điều kiện thực tế của Đồng bằng sông Cửu Long, nơi sản xuất nông nghiệp và thủy sản đang phải thích ứng với nhiều biến động về nguồn nước, thời tiết, hạn – mặn, chi phí đầu vào, thị trường và sinh kế của người dân.Trong bối cảnh đó, VAC-TOC không hướng đến một công thức cố định cho mọi địa phương.
Thay vào đó, mô hình đề cao khả năng thiết kế và điều chỉnh theo điều kiện thực tế của từng khu vực, từng hộ gia đình, tổ sản xuất hoặc hợp tác xã.
Một số nguyên tắc được nhấn mạnh gồm:
Thiết kế trước – kỹ thuật tham khảo sau.
Nuôi nước trước – nuôi con sau.
Tận dụng tài nguyên tại chỗ – giảm phụ thuộc đầu vào không cần thiết.
Sinh kế trước – kinh tế sau.
Khởi đầu nhỏ – linh hoạt thích nghi – kiên định trường tồn.
Đây cũng là tinh thần Resilience by Design – thiết kế theo hướng tăng khả năng thích ứng và phục hồi trong hệ sinh thái BQV Fresh 4.0.
VI. VAC-TOC hướng đến sản xuất bền vững và thích ứng.
VAC-TOC không đặt mục tiêu xây dựng một hệ thống sản xuất phụ thuộc hoàn toàn vào đầu vào bên ngoài.
Ngược lại, mô hình khuyến khích nhận diện và tận dụng các nguồn lực sẵn có tại địa phương như nước, nắng, chất hữu cơ, thực vật thủy sinh, cỏ, phụ phẩm và các nguồn tài nguyên sinh học phù hợp.
Trong đó, chất thải của một thành phần có thể trở thành nguồn tài nguyên cho thành phần khác khi được thiết kế và quản lý phù hợp.
Tư duy này giúp hình thành các vòng tuần hoàn vật chất và năng lượng trong hệ thống, đồng thời góp phần giảm lãng phí và giảm sự phụ thuộc không cần thiết vào đầu vào bên ngoài.
Công nghệ cũng không bị loại bỏ.
VAC-TOC tiếp cận theo tinh thần công nghệ vừa đủ, nghĩa là lựa chọn công nghệ dựa trên nhu cầu thực tế, khả năng vận hành, chi phí và năng lực của cộng đồng.
Công nghệ số, dữ liệu và trí tuệ nhân tạo có thể được sử dụng như công cụ hỗ trợ con người quan sát, phân tích, ghi nhận và ra quyết định, chứ không thay thế vai trò của người sản xuất, cán bộ điều phối hoặc cộng đồng.
VII. Giá trị cốt lõi của VAC-TOC
Giá trị cốt lõi của VAC-TOC không nằm ở việc bắt buộc phải nuôi đúng một số lượng loài nhất định.Giá trị cốt lõi nằm ở tư duy thiết kế hệ thống.
Một hệ thống tốt cần có khả năng kết nối các thành phần thành một tổng thể có chức năng, có sự tương tác, có khả năng điều chỉnh và phù hợp với điều kiện thực tế.
Vì vậy, VAC-TOC không nên được hiểu như một “công thức nuôi” cứng nhắc.
Đây là một khung tư duy giúp người sản xuất và cộng đồng có thể lựa chọn quy mô, đối tượng nuôi, công nghệ, cách vận hành và mức độ đầu tư phù hợp với nguồn lực thực tế.
Từ đó, mô hình có thể bắt đầu nhỏ, thử nghiệm, ghi nhận dữ liệu, đánh giá kết quả và từng bước điều chỉnh hoặc mở rộng khi điều kiện cho phép.
VIII. VAC-TOC dành cho cộng đồng ít nguồn lực.
Một định hướng quan trọng của VAC-TOC là khả năng áp dụng cho các đối tượng có nguồn lực hạn chế như hộ gia đình, hộ treo ao, tổ nhóm sản xuất và hợp tác xã.Mô hình không đặt yêu cầu phải đầu tư lớn ngay từ đầu.
Thay vào đó, có thể bắt đầu từ những nguồn lực đang có, thiết kế một hệ thống vừa đủ, vận hành một chu kỳ, quan sát kết quả và tích lũy kinh nghiệm trước khi mở rộng.
Tinh thần này phù hợp với nguyên tắc:
Tiểu – Nhuyễn – Cương.
Khởi đầu nhỏ – linh hoạt thích nghi – kiên định trường tồn.
Mục tiêu trước hết là tạo ra một hệ thống có khả năng vận hành được trong thực tế, tạo sinh kế và giảm rủi ro; sau đó mới từng bước nâng cao hiệu quả kinh tế khi điều kiện cho phép.
IX. Thông điệp giới thiệu VAC-TOC.
VAC-TOC là một tên gọi tiếng Việt khác, mang tính diễn giải và mở rộng của SM4AT trong hệ sinh thái BQV Fresh 4.0.VAC-TOC kế thừa tinh thần VAC truyền thống, đồng thời mở rộng theo hai lớp ý nghĩa:
T – Tép/Technology,
O – Ốc/Operation và
C – Cá/Cua/Community.
Từ một mô hình ao sinh thái đơn giản, VAC-TOC hướng đến một cách tổ chức sản xuất linh hoạt, có khả năng thích ứng, tận dụng tài nguyên tại chỗ và phù hợp với điều kiện của cộng đồng.
VAC-TOC không phải là toàn bộ BQV Fresh 4.0, cũng không thay thế SM4AT, mà là một cách diễn giải và mở rộng giúp cộng đồng dễ tiếp cận hơn với tư duy thiết kế của BQV Fresh 4.0.
Mục tiêu cuối cùng là xây dựng những hệ thống sản xuất phù hợp với con người, phù hợp với tự nhiên và có khả năng thích ứng với những thay đổi của môi trường, kinh tế và xã hội.
Bất chiến tự nhiên thành – thuận thiên tất tồn.
Last edited:
