HIỆU SUẤT SỬ DỤNG PHÂN CHUỒNG THEO TẦNG GIÁ TRỊ, KINH TẾ VÀ LAO ĐỘNG NÔNG HỘ. Tác giả Bùi Quang Võ
I. ĐẶT VẤN ĐỀ.
Trong một hệ thống nông hộ, phân chuồng thường được nhìn theo hai cách truyền thống:Một là chất thải cần xử lý.
Hai là nguồn phân bón cho cây trồng.
Cả hai cách nhìn đều đúng nhưng chưa khai thác hết giá trị của nguồn tài nguyên này.
Trong điều kiện nông hộ ít vốn, điều quan trọng không chỉ là tạo ra thêm sản phẩm mà còn phải:
- Giảm chi phí đầu vào.
- Giảm phụ thuộc vào thức ăn mua ngoài.
- Giảm phụ thuộc vào phân bón mua ngoài.
- Tận dụng lao động gia đình.
- Tạo thêm việc làm tại chỗ.
- Tạo thêm thực phẩm.
- Tạo dòng tiền.
- Giảm chất thải.
- Duy trì độ phì và khả năng sản xuất của đất.
- Tăng khả năng tự chủ của nông hộ.
Mục tiêu không phải là tìm một công nghệ có hiệu suất sinh học cao nhất.
Mục tiêu là:
II. BA KHÁI NIỆM CẦN PHÂN BIỆT.
Đây là phần cần làm rõ để tránh nhầm lẫn khi tính toán.1. Giá trị tạo ra
Là tổng giá trị của sản phẩm hoặc dịch vụ hình thành từ nguồn phân chuồng.Ví dụ:
Phân → ấu trùng → thức ăn → cá.
Giá trị tạo ra có thể được biểu hiện bằng giá trị của ấu trùng, lượng thức ăn thay thế hoặc sản phẩm cá cuối cùng.
2. Giá trị giữ lại
Đây là phần giá trị thực sự được giữ lại trong nông hộ sau khi trừ những khoản phải mua thêm.Ví dụ:
Giá trị thức ăn tự sản xuất – chi phí nguyên liệu bổ sung – điện nước – hao hụt.
Đây mới gần với giá trị kinh tế thực tế mà nông hộ nhận được.
3. Giá trị lao động
Là phần giá trị được tạo ra nhờ thời gian lao động của các thành viên trong hộ.Do đó:
Một mô hình doanh thu lớn nhưng cần quá nhiều công lao động có thể không phù hợp với một hộ thiếu nhân lực.
Ngược lại, một mô hình tạo giá trị tiền mặt thấp hơn nhưng sử dụng tốt thời gian lao động nhàn rỗi có thể có ý nghĩa lớn đối với sinh kế.
III. CÔNG THỨC TƯ DUY MỚI
Có thể biểu diễn đơn giản:Tài nguyên đầu vào
↓
Chuyển hóa
↓
Sản phẩm
↓
Giá trị tạo ra
↓
Trừ chi phí bổ sung
↓
Giá trị giữ lại
↓
Trừ giá trị lao động theo chi phí cơ hội nếu cần
↓
Giá trị kinh tế ròng
↓
Tái đầu tư hoặc tái sử dụng
Đây là cách tiếp cận phù hợp hơn với phân tích kinh tế nông hộ.
IV. HIỆU SUẤT KHÔNG CHỈ CÓ MỘT CHỈ SỐ.
Không nên cố gắng tìm một con số duy nhất để đại diện cho toàn bộ hiệu suất.Có thể sử dụng một bộ chỉ số gồm:
1. Hiệu suất vật chất
Sản phẩm thu được / lượng phân đầu vào.2. Hiệu suất kinh tế
Giá trị kinh tế ròng / lượng phân đầu vào.3. Hiệu suất lao động
Giá trị kinh tế ròng / giờ lao động.4. Hiệu suất vốn
Giá trị kinh tế ròng / vốn hoặc chi phí đầu tư.5. Hiệu suất tuần hoàn
Tỷ lệ dòng vật chất được tiếp tục sử dụng / tổng dòng vật chất.6. Hiệu suất sinh kế
Không nhất thiết phải biểu diễn bằng một công thức duy nhất.Có thể đánh giá qua:
- Thu nhập.
- Chi phí giảm.
- Việc làm tạo thêm.
- Thực phẩm tự cung.
- Khả năng duy trì hệ thống.
- Mức độ phụ thuộc đầu vào bên ngoài.
V. TẦNG GIÁ TRỊ CỦA PHÂN CHUỒNG.
Phân chuồng có thể được nhìn theo một “tháp giá trị”.Tầng 1 – Xử lý chất thải
Mục tiêu:Không để chất thải gây ô nhiễm.
Đây là tầng thấp nhất nhưng bắt buộc phải có.
Tầng 2 – Phân hữu cơ
Phân → ủ → đất → cây.Tạo ra giá trị phân bón và cải tạo đất.
Tầng 3 – Năng lượng
Phân → biogas → khí.Tạo ra giá trị thay thế nhiên liệu.
Tầng 4 – Sinh khối
Phân → trùn / ấu trùng → thức ăn vật nuôi.Tạo ra giá trị thức ăn.
Tầng 5 – Thực phẩm
Phân → thức ăn → gà / vịt / cá → thịt / trứng / cá.Tài nguyên hữu cơ được chuyển thành sản phẩm có giá trị kinh tế và dinh dưỡng cao hơn.
Tầng 6 – Sinh kế
Khi chuỗi trên tạo ra:Thu nhập + tiết kiệm + việc làm + thực phẩm + đất khỏe
Yhì phân chuồng đã trở thành một thành phần của hệ thống sinh kế.
VI. “TẬN DỤNG LAO ĐỘNG” KHÔNG ĐỒNG NGHĨA VỚI “DÙNG CÀNG NHIỀU LAO ĐỘNG CÀNG TỐT”.
Đây là điểm cần nhấn mạnh.Có thể có hai trường hợp:
Trường hợp A
10 kg phân tạo ra 50.000 đồng giá trị.Cần 30 phút lao động.
Trường hợp B
10 kg phân tạo ra 70.000 đồng giá trị.Nhưng cần 5 giờ lao động.
Nếu chỉ nhìn giá trị sản phẩm, B có vẻ cao hơn.
Nhưng nếu tính theo giờ lao động:
A = 100.000 đồng/giờ
B = 14.000 đồng/giờ
Khi đó, kết luận về hiệu quả lao động hoàn toàn khác.
Đây chính là lý do:
Mục tiêu không phải tạo ra càng nhiều việc càng tốt.
Mục tiêu là:
VII. LAO ĐỘNG NHÀN RỖI VÀ LAO ĐỘNG CÓ GIÁ TRỊ CƠ HỘI
Đối với nông hộ, có thể phân biệt:Lao động nhàn rỗi
và
Lao động đang có thể tạo thu nhập khác.
Nếu một thành viên không có công việc tạo thu nhập trong một khoảng thời gian, việc chăm sóc trùn hoặc ruồi lính đen có thể biến thời gian đó thành giá trị.
Nhưng nếu cùng thời gian đó người lao động có thể làm một công việc khác với thu nhập cao hơn, thì cần tính:
Chi phí cơ hội của lao động.
Do đó, cùng một mô hình nhưng hai nông hộ có thể có hiệu quả hoàn toàn khác nhau.
VIII. GIÁ TRỊ TIỀN MẶT KHÔNG PHẢI TOÀN BỘ GIÁ TRỊ.
Một trong những điểm quan trọng nhất đối với nông hộ là:Ví dụ:
Nông hộ tự sản xuất được 100 kg thức ăn từ ấu trùng.
Nếu không bán, doanh thu bằng:
0 đồng.
Nhưng nếu lượng thức ăn đó thay thế 100 kg thức ăn phải mua ngoài, thì nông hộ vẫn có:
Giá trị tiết kiệm tương ứng với chi phí mua thức ăn được thay thế.
Vì vậy, cần phân biệt:
Doanh thu
với:
Giá trị sử dụng
và:
Giá trị tiết kiệm.
IX. GIÁ TRỊ TỔNG HỢP CỦA MỘT DÒNG PHÂN.
Có thể xây dựng công thức khái niệm:Tổng giá trị = Giá trị bán ra + Giá trị tự dùng + Giá trị tiết kiệm + Giá trị phụ phẩm + Giá trị lao động tạo thêm
Sau đó:
Giá trị kinh tế ròng = Tổng giá trị – Chi phí bổ sung – Chi phí vận hành – Chi phí cơ hội cần tính.
Công thức này chỉ nhằm hỗ trợ tư duy và lập bảng tính; khi áp dụng thực tế cần xác định rõ từng loại chi phí để tránh tính trùng.
X. TẠI SAO KHÔNG NÊN XẾP HẠNG RLĐ, TRÙN, BIOGAS VÀ Ủ HOAI?
Bốn phương án có chức năng khác nhau.
Ruồi lính đen có thể mạnh ở khả năng chuyển hóa nhanh thành sinh khối giàu đạm.
Trùn quế có lợi thế tạo hai dòng sản phẩm là sinh khối trùn và phân trùn.
Biogas có giá trị ở năng lượng và xử lý dòng chất thải ổn định.
Ủ hữu cơ có ưu điểm đơn giản, ít vốn và phù hợp với phần nguyên liệu còn lại.
Do đó:
Mà nên hỏi:
XI. TƯ DUY “ĐẶT ĐÚNG VỊ TRÍ”
Ví dụ:Phân tươi phù hợp
→ RLĐ
Phần còn lại
→ Trùn
Dòng hữu cơ và nước thải phù hợp
→ Biogas
Phần cuối
→ Ủ hữu cơ
Như vậy, mỗi công nghệ không phải là một đối thủ.
Nó là một mô-đun chức năng trong hệ thống.
Đây là điểm rất phù hợp với tư duy thiết kế của VAC-TOC.
XII. TỪ “HIỆU SUẤT MỘT CÔNG ĐOẠN” ĐẾN “HIỆU SUẤT TOÀN HỆ THỐNG”
Đây là bước phát triển quan trọng nhất.Giả sử:
10 kg phân → RLĐ
cho ra 2 kg ấu trùng.
Nếu chỉ dừng lại ở đó, ta đánh giá hiệu suất của RLĐ.
Nhưng nếu:
2 kg ấu trùng → gà/cá
thì giá trị đã tăng thêm.
Nếu:
Phân thải RLĐ → trùn
thì lại tạo thêm giá trị.
Nếu:
Phân trùn → cây
thì tiếp tục tạo giá trị.
Nếu:
Phụ phẩm cây → quay trở lại vật nuôi
thì vòng tuần hoàn tiếp tục.
Vì vậy:
XIII. KHÁI NIỆM “GIÁ TRỊ CHUỖI”
Có thể hình dung:10 kg phân
↓
Giá trị 1
↓
Giá trị 2
↓
Giá trị 3
↓
Giá trị 4
↓
Giá trị 5
Một đơn vị tài nguyên có thể tạo ra nhiều lớp giá trị trước khi trở thành dòng chất thải cuối cùng.
Đây là khác biệt giữa:
Mô hình tuyến tính
và:
Mô hình tuần hoàn.
Mô hình tuyến tính:
Phân → xử lý → kết thúc.
Mô hình tuần hoàn:
Phân → thức ăn → vật nuôi → phân → cây → phụ phẩm → thức ăn → tiếp tục.
XIV. KHÔNG PHẢI MỌI DÒNG VẬT CHẤT ĐỀU PHẢI ĐI QUA TẤT CẢ CÁC CÔNG ĐOẠN
Đây cũng là một nguyên tắc quan trọng.
Không nên biến hệ thống tuần hoàn thành một chuỗi bắt buộc:
RLĐ → trùn → biogas → ủ
cho tất cả mọi trường hợp.
Mỗi dòng vật chất cần được phân loại.
Có dòng nên đi thẳng.
Có dòng cần xử lý.
Có dòng nên chuyển hóa thành thức ăn.
Có dòng nên chuyển thành năng lượng.
Có dòng nên trả trực tiếp về đất sau khi bảo đảm an toàn.
Do đó:
Mà là:
XV. TIÊU CHÍ “CÔNG NGHỆ VỪA ĐỦ”.
Đối với nông hộ ít nguồn lực, công nghệ chỉ có ý nghĩa khi:
- Có thể vận hành.
- Có thể sửa chữa.
- Không phụ thuộc quá nhiều vào thiết bị đặc biệt.
- Không tạo thêm chi phí lớn.
- Không cần quá nhiều lao động chuyên môn.
- Có thể mở rộng từng bước.
Vì vậy:
XVI. NGUYÊN TẮC “TÀI NGUYÊN TRƯỚC – CÔNG NGHỆ SAU”
Thay vì bắt đầu bằng câu hỏi:Nên bắt đầu:
Nông hộ có gì?
- Bao nhiêu phân?
- Loại phân gì?
- Bao nhiêu lao động?
- Có bao nhiêu thời gian?
- Có vườn không?
- Có ao không?
- Có vật nuôi không?
- Có phụ phẩm gì?
- Có nhu cầu thức ăn gì?
- Có thị trường ở đâu?
Đây chính là tư duy thiết kế thay vì tư duy áp dụng công thức.
XVII. BẢNG ĐÁNH GIÁ THỰC TẾ CHO NÔNG HỘ
Có thể sử dụng bảng đơn giản:
| Chỉ tiêu | Ghi nhận thực tế |
|---|---|
| Lượng phân/ngày | … kg |
| Loại phân | … |
| Độ ẩm | … |
| Nguyên liệu bổ sung | … kg |
| Chi phí bổ sung | … đồng |
| Công lao động | … giờ |
| Sản phẩm chính | … kg |
| Sản phẩm phụ | … kg |
| Giá trị bán | … đồng |
| Giá trị tự dùng | … đồng |
| Chi phí mua ngoài được thay thế | … đồng |
| Phụ phẩm tái sử dụng | … kg |
| Giá trị kinh tế ròng | … đồng |
| Giá trị ròng/giờ công | … đồng/giờ |
Sau một chu kỳ sản xuất, nông hộ có thể biết:
XVIII. THANG ĐÁNH GIÁ KHẢ NĂNG ÁP DỤNG
Có thể sử dụng bốn mức:Mức 1 – Có thể làm
Có nguyên liệu và lao động tối thiểu.Mức 2 – Có hiệu quả
Giá trị tạo ra lớn hơn chi phí và công lao động phù hợp.Mức 3 – Có khả năng mở rộng
Đầu vào ổn định, đầu ra có nhu cầu, quy trình vận hành ổn định.Mức 4 – Có khả năng hình thành sinh kế
Hệ thống tạo được:Thu nhập + việc làm + thực phẩm + phân bón + khả năng tái đầu tư.
Không phải hộ nào cũng cần đạt Mức 4.
Mục tiêu là chọn mức phù hợp với điều kiện của hộ.
XIX. VAI TRÒ CỦA PMU VÀ HTX
Nông hộ không nhất thiết phải tự tính tất cả các chỉ tiêu phức tạp.PMU/HTX có thể hỗ trợ:
- Chuẩn hóa cách ghi dữ liệu.
- Theo dõi lượng phân.
- Theo dõi giờ công.
- Theo dõi chi phí.
- Theo dõi sản lượng.
- Theo dõi giá bán.
- Theo dõi giá trị tự dùng.
- So sánh giữa các chu kỳ.
- Phát hiện công đoạn tạo giá trị thấp.
- Điều chỉnh mô hình.
Như vậy:
Nông hộ → ghi nhận thực tế.
HTX → tổng hợp dữ liệu.
PMU → phân tích và hỗ trợ thiết kế.
AI → hỗ trợ tính toán, phát hiện xu hướng và đưa ra các kịch bản.
Quyết định cuối cùng → thuộc về người sản xuất.
XX. Ý NGHĨA ĐỐI VỚI VAC-TOC
Từ góc nhìn VAC-TOC, phân chuồng không phải là một sản phẩm độc lập.
Nó là một dòng tài nguyên kết nối:
Chuồng
Với:
Ao – Vườn – các mô-đun chuyển hóa – lao động – sinh kế.
Ví dụ:
Chuồng → RLĐ → Cá
Chuồng → Trùn → Gà
Chuồng → Phân trùn → Vườn
Chuồng → Biogas → Năng lượng
Vườn → Phụ phẩm → RLĐ/Trùn
Ao → Bùn hữu cơ → Vườn
Các dòng này có thể được thiết kế tùy điều kiện.
Đây chính là ý nghĩa của TOC như một lớp tư duy kết nối và tổ chức dòng tài nguyên, thay vì xem từng thành phần là một mô hình độc lập.
XXI. NGUYÊN TẮC “MỖI NÔNG HỘ LÀ MỘT BÀI TOÁN RIÊNG”
Không nên áp dụng một công thức:
10 kg phân = X đồng
cho mọi nơi.
Bởi vì:
Giá phân khác nhau.
Giá thức ăn khác nhau.
Giá lao động khác nhau.
Giá thịt, cá, trứng khác nhau.
Nguồn nguyên liệu bổ sung khác nhau.
Điều kiện lao động khác nhau.
Thị trường khác nhau.
Do đó, những con số tham khảo chỉ nên đóng vai trò:
Dữ liệu khởi đầu → giả định → thử nghiệm → đo lường → hiệu chỉnh.
XXII. NGUYÊN TẮC “THỬ NHỎ – ĐO THẬT – HỌC TỪ DỮ LIỆU – MỞ RỘNG”.
Đây có thể trở thành nguyên tắc vận hành:
Thử nhỏ
→ Đo thật
→ Ghi dữ liệu
→ Tính giá trị
→ Tính công lao động
→ Đánh giá rủi ro
→ Điều chỉnh
→ Thử chu kỳ tiếp theo
→ Mở rộng khi đủ điều kiện.
Điều này giúp tránh tình trạng:
XXIII. KẾT LUẬN
Hiệu suất sử dụng phân chuồng không nên được đánh giá bằng một con số duy nhất.Cũng không nên chỉ hỏi:
Mà cần nhìn toàn bộ chuỗi:
Tài nguyên → Công nghệ → Lao động → Chi phí → Sản phẩm → Giá trị → Phụ phẩm → Vòng tuần hoàn → Sinh kế.
Một phương án tốt là phương án:
Tạo ra giá trị phù hợp.
Không cần quá nhiều vốn.
Không tiêu tốn quá nhiều lao động.
Tận dụng được lao động gia đình một cách có hiệu quả.
Giảm được chi phí mua ngoài.
Có đầu ra hoặc giá trị tự dùng.
Tái sử dụng được sản phẩm phụ.
Có thể duy trì lâu dài.
Vì vậy, không nên tuyên bố:
Ruồi lính đen luôn tốt nhất.
Trùn quế luôn đứng thứ hai.
Biogas luôn đứng thứ ba.
Ủ hoai luôn là phương án cuối.
Thay vào đó:
Và:
Đây là bước chuyển từ:
“Xử lý phân chuồng”
sang:
“Khai thác tài nguyên hữu cơ.”
Và từ:
“Tạo ra sản phẩm”
sang:
“Tạo ra giá trị sinh kế.”
Đó là cách tiếp cận phù hợp với tư duy thiết kế của VAC-TOC và BQV Fresh: không áp đặt một công thức kỹ thuật duy nhất, mà tổ chức các nguồn lực sẵn có thành một hệ thống có khả năng tự tạo thêm giá trị và từng bước tự cân bằng.
BQV Fresh 4.0
Last edited:
