PHÁT HUY NỘI LỰC – NỀN TẢNG PHÁT TRIỂN CỘNG ĐỒNG ÍT NGUỒN LỰC TRONG HỆ SINH THÁI BQV FRESH 4.0.
Tác giả Bùi Quang Võ.I. Phát huy nội lực – Tư duy phát triển từ những gì cộng đồng đang có.
Đối với cộng đồng ít nguồn lực, cộng đồng vùng núi, vùng sâu, vùng xa, vùng biên giới và những khu vực có điều kiện sản xuất còn nhiều khó khăn, nguồn lực bên ngoài luôn có vai trò quan trọng.Đó có thể là vốn, công nghệ, giống, thiết bị, chuyên gia, đào tạo, hạ tầng, thị trường, thông tin, dữ liệu và các chương trình hỗ trợ.
Những nguồn lực đó rất cần thiết.
Tuy nhiên, nếu quá trình phát triển chủ yếu dựa vào việc chờ vốn, chờ dự án, chờ hỗ trợ, chờ chuyên gia hoặc chờ thị trường, thì năng lực chủ động của cộng đồng có thể chưa được hình thành đầy đủ.
Khi nguồn hỗ trợ thay đổi, dự án kết thúc, chi phí đầu vào tăng hoặc điều kiện thị trường biến động, mô hình có thể gặp khó khăn trong việc duy trì.
Vì vậy, phát huy nội lực cần được xem là một nền tảng quan trọng của quá trình phát triển.
Trong Hệ sinh thái BQV Fresh 4.0, phát huy nội lực không phải là một khẩu hiệu về “tự lực” theo nghĩa cộng đồng phải tự làm tất cả.
Đó là một quan điểm thiết kế và phát triển, trong đó trước hết phải nhận diện, tổ chức và nâng cao giá trị của những nguồn lực mà cộng đồng đang có.
Có thể hiểu một cách đơn giản:
Sau đó mới xác định những gì thực sự còn thiếu để bổ sung đúng, đủ và phù hợp.
II. Nội lực không chỉ là tiền vốn.
Một trong những hạn chế phổ biến khi đánh giá nguồn lực của cộng đồng là chỉ nhìn thấy những thứ có thể quy đổi ngay thành tiền.Trong khi đó, một cộng đồng còn có rất nhiều loại tài sản và nguồn lực khác.
Nội lực có thể bao gồm:
- Con Người Và Lao Động Tại Chỗ.
- Đất Đai, Nguồn Nước, Ánh Sáng Và Điều Kiện Khí Hậu.
- Hệ Sinh Thái Tự Nhiên Và Nguồn Sinh Vật Tại Địa Phương.
- Cây Trồng, Vật Nuôi Và Nguồn Giống Phù Hợp.
- Phụ Phẩm Nông Nghiệp Và Nguồn Hữu Cơ.
- Tri Thức Bản Địa.
- Kinh Nghiệm Sản Xuất Tích Lũy Qua Nhiều Thế Hệ.
- Nghề Truyền Thống Và Kỹ Năng Nghề.
- Văn Hóa Và Tập Quán Cộng Đồng.
- Quan Hệ Họ Hàng, Làng Bản Và Mạng Lưới Xã Hội.
- Khả Năng Hợp Tác Và Chia Sẻ Lao Động.
- Khả Năng Học Hỏi Và Thích Ứng.
- Sáng Kiến Của Người Dân.
- Thời Gian, Công Sức Và Khả Năng Tổ Chức.
Vì vậy:
III. Đối với vùng núi, vùng sâu, vùng xa: “Ít nguồn lực” không đồng nghĩa với “không có nguồn lực”.
Đây là một nhận thức rất quan trọng.Một cộng đồng có thể ít vốn, nhưng có đất.
Có đất nhưng thiếu nước.
Có nước nhưng chưa biết tổ chức sản xuất phù hợp.
Có lao động nhưng lao động đang phân tán.
Có sản vật địa phương nhưng chưa có phương pháp bảo quản, chế biến hoặc tiêu thụ phù hợp.
Có kinh nghiệm nhưng chưa được hệ thống hóa.
Có nhiều hộ cùng hoàn cảnh nhưng chưa hình thành được hình thức hợp tác.
Như vậy, vấn đề đôi khi không hoàn toàn nằm ở việc “không có”, mà nằm ở việc:
Đây chính là khoảng không mà tư duy BQV Fresh 4.0 hướng tới.
Thay vì áp đặt một mô hình hoàn chỉnh từ bên ngoài, cần bắt đầu bằng việc khảo sát điều kiện thực tế của địa phương, nhận diện những nguồn lực đang tồn tại và thiết kế một hệ thống phù hợp với điều kiện đó.
IV. Tôn trọng địa phương – Không áp đặt một công thức giống nhau cho mọi nơi.
Mỗi vùng có một tổ hợp điều kiện khác nhau.Vùng núi có thể có đất dốc, rừng, nguồn nước, khí hậu đặc thù và hệ sinh thái riêng.
Vùng sâu, vùng xa có thể có lợi thế về nguồn tài nguyên bản địa nhưng hạn chế về giao thông, dịch vụ và thị trường.
Có nơi có lao động dồi dào nhưng thiếu vốn.
Có nơi có đất nhưng thiếu nước.
Có nơi có nguồn nước nhưng thiếu kỹ thuật.
Có nơi có sản vật nhưng thiếu khâu chế biến và logistics.
Vì vậy, không thể lấy một cấu hình duy nhất áp đặt cho mọi cộng đồng.
Tinh thần BQV Fresh 4.0 là:
Điều này phù hợp với tư duy Resilience By Design: thiết kế hệ thống ngay từ đầu dựa trên điều kiện thực tế, khả năng biến động và những rủi ro có thể xảy ra.
V. Tổ chức lao động sản xuất – Khâu chuyển hóa nội lực thành giá trị.
Có nguồn lực nhưng tổ chức không hợp lý thì nguồn lực vẫn có thể bị lãng phí.Vì vậy, tổ chức lao động sản xuất là một khâu đặc biệt quan trọng trong phát huy nội lực.
Hợp lý hóa lao động không có nghĩa là yêu cầu người dân làm việc nhiều hơn.
Ngược lại, mục tiêu là:
Cần xem xét lại toàn bộ quá trình:
Ai Làm?
Làm Gì?
Làm Ở Đâu?
Làm Khi Nào?
Làm Bằng Cách Nào?
Công Đoạn Nào Có Thể Kết Hợp?
Công Đoạn Nào Có Thể Chia Sẻ?
Công Đoạn Nào Có Thể Cơ Giới Hóa?
Công Đoạn Nào Có Thể Ứng Dụng Công Nghệ Vừa Đủ?
Công Đoạn Nào Có Thể Chế Biến Để Tăng Giá Trị?
Công Đoạn Nào Có Thể Tổ Chức Thành Dịch Vụ Chung Cho Cộng Đồng?
Khi đó, mục tiêu không còn đơn thuần là tăng sản lượng, mà là tăng giá trị tạo ra trên mỗi đơn vị lao động, tài nguyên và thời gian.
VI. Từ “lao động” đến “giá trị lao động”.
Đây là một bước chuyển rất quan trọng.Nếu người dân chỉ bán sức lao động thì giá trị nhận được thường bị giới hạn bởi số giờ làm việc và mức tiền công.
Nhưng nếu người dân từng bước làm chủ:
Kỹ Năng → Quy Trình → Công Cụ → Chất Lượng → Sản Phẩm → Chế Biến → Thông Tin → Dữ Liệu → Thị Trường,
Thì giá trị của lao động có thể được nâng lên.
Vì vậy, mục tiêu của BQV Fresh 4.0 không phải chỉ là:
“Tạo thêm việc làm.”
Mà tiến tới:
Và xa hơn:
Người lao động không chỉ có thêm thu nhập, mà còn có thêm kỹ năng, tri thức, khả năng ra quyết định và khả năng làm chủ một phần quá trình sản xuất.
VII. Sinh kế trước – Kinh tế sau.
Đối với cộng đồng ít nguồn lực, không nên bắt đầu bằng mục tiêu mở rộng thật nhanh.Điểm xuất phát phù hợp hơn là xây dựng sinh kế có khả năng duy trì.
Có thể hình dung theo chuỗi:
Đó là tinh thần:
Một hộ gia đình trước hết cần có khả năng duy trì cuộc sống.
Sau đó mới từng bước tạo ra phần dư.
Phần dư tạo ra tích lũy.
Tích lũy tạo ra khả năng tái đầu tư.
Từ một hộ có thể hình thành nhóm hộ.
Nhóm hộ có thể hình thành tổ sản xuất.
Tổ sản xuất có thể tiến tới hợp tác xã hoặc các hình thức liên kết phù hợp.
Đây là quá trình phát triển từ quy mô nhỏ lên quy mô lớn, thay vì bắt đầu bằng một mô hình lớn nhưng phụ thuộc nhiều vào nguồn lực bên ngoài.
VIII. Phát huy nội lực không có nghĩa là từ chối ngoại lực
Đây là điểm cần thống nhất khi trình bày với PMU, cán bộ chuyên viên điều phối, hợp tác xã, tổ sản xuất và cộng đồng.Nội lực là nền tảng.
Ngoại lực là nguồn bổ sung và đòn bẩy.
Hai yếu tố này không đối lập nhau.
Một cộng đồng có nội lực tốt sẽ có khả năng lựa chọn ngoại lực phù hợp, thay vì tiếp nhận mọi thứ một cách thụ động.
Ngoại lực có thể là:
Vốn + Công Nghệ + Khoa Học + Chuyên Gia + Đào Tạo + Thiết Bị + Dữ Liệu + Thị Trường + Hạ Tầng.
Nhưng mục tiêu không phải là để cộng đồng phụ thuộc lâu dài vào những nguồn lực đó.
Mục tiêu là:
Ví dụ, một chương trình hỗ trợ đào tạo tốt không chỉ giúp người dân biết làm, mà còn giúp họ có khả năng tự đào tạo lại cho người khác.
Một thiết bị tốt không chỉ được đưa đến cộng đồng, mà cần đi cùng khả năng vận hành, bảo dưỡng và tính toán hiệu quả.
Một nguồn vốn tốt không chỉ tạo ra một công trình, mà cần tạo ra khả năng duy trì và tái đầu tư.
Đó chính là quá trình biến ngoại lực thành nội lực.
IX. Tự chủ sinh kế và từng bước tự chủ kinh tế.
Mục tiêu của phát huy nội lực không phải là tạo ra một trạng thái “tự cung tự cấp tuyệt đối”.Một cộng đồng vẫn cần trao đổi hàng hóa, tiếp cận thị trường, sử dụng công nghệ và kết nối với bên ngoài.
Vì vậy, nên hiểu tự chủ theo nghĩa:
Tự chủ sinh kế là bước nền.
Từ đó mới từng bước tiến tới tự chủ sản xuất, tự chủ tổ chức và tăng khả năng tự chủ kinh tế.
Mức độ tự chủ có thể tăng dần theo thời gian.
Không nên hiểu đó là một trạng thái “đã đạt hoặc chưa đạt”, mà là một quá trình phát triển năng lực.
X. Phát huy nội lực gắn với Resilience By Design.
Đối với vùng núi, vùng sâu, vùng xa, khả năng chống chịu trước biến động có ý nghĩa đặc biệt.Một hệ thống sản xuất không nên chỉ được thiết kế cho điều kiện bình thường.
Ngay từ đầu cần đặt câu hỏi:
Nếu Thiếu Nước Thì Sao?
Nếu Hạn Hán Thì Sao?
Nếu Mưa Lũ Thì Sao?
Nếu Giao Thông Bị Gián Đoạn Thì Sao?
Nếu Giá Vật Tư Tăng Thì Sao?
Nếu Thị Trường Thay Đổi Thì Sao?
Nếu Nguồn Hỗ Trợ Bên Ngoài Kết Thúc Thì Sao?
Đó chính là tinh thần Resilience By Design.
Không chỉ thiết kế để đạt hiệu quả khi mọi thứ thuận lợi, mà phải thiết kế để hệ thống có khả năng xoay chuyển, thích ứng, duy trì những chức năng thiết yếu và từng bước phục hồi khi điều kiện thay đổi.
XI. Niềm tin phải được xây dựng từ kết quả thực tế.
Phát huy nội lực không thể chỉ dựa vào khẩu hiệu.Niềm tin của cộng đồng cần được hình thành từ những kết quả có thể nhìn thấy và kiểm chứng:
Một Hộ Làm Được.
Một Nhóm Hộ Duy Trì Được.
Một Chu Kỳ Sản Xuất Có Kết Quả.
Một Khoản Chi Phí Được Tiết Giảm.
Một Sản Phẩm Được Tăng Giá Trị.
Một Kỹ Năng Mới Được Hình Thành.
Một Nguồn Thu Nhập Được Tạo Ra.
Một Tổ Sản Xuất Có Thể Tự Vận Hành.
Một Mô Hình Có Thể Duy Trì Sau Khi Chương Trình Hỗ Trợ Kết Thúc.
Từ những kết quả nhỏ nhưng có thật, cộng đồng sẽ từng bước hình thành niềm tin vào chính năng lực của mình.
Đó là loại niềm tin có nền tảng thực tế, không phải niềm tin được tạo ra chỉ bằng tuyên truyền hay khẩu hiệu.
XII. BQV Fresh 4.0 – Không làm thay cộng đồng, mà giúp cộng đồng phát huy năng lực của chính mình.
Tinh thần cốt lõi cần được thống nhất khi giới thiệu BQV Fresh 4.0 là:BQV Fresh 4.0 hướng đến việc giúp cộng đồng nhìn thấy nguồn lực của chính mình, tổ chức lại nguồn lực đó và từng bước nâng cao giá trị của nó.
Trình tự tư duy có thể khái quát:
Nhìn Địa Phương
→ Nhận Diện Nội Lực
→ Xác Định Điểm Hạn Chế
→ Thiết Kế Hệ Thống Phù Hợp
→ Tổ Chức Lao Động
→ Ứng Dụng Công Nghệ Vừa Đủ
→ Bổ Sung Ngoại Lực Đúng Chỗ
→ Tạo Sinh Kế
→ Nâng Giá Trị Lao Động
→ Tích Lũy
→ Tái Đầu Tư
→ Tăng Khả Năng Tự Chủ
→ Kết Nối Thị Trường Và Ngoại Lực
→ Mở Rộng Khi Đã Đủ Điều Kiện.
Trong quá trình đó, AI là công cụ hỗ trợ tri thức và ra quyết định, không phải chủ thể điều khiển cộng đồng.
Công nghệ hỗ trợ con người.
Chuyên gia hỗ trợ cộng đồng.
Ngoại lực tạo đòn bẩy.
Nhưng cộng đồng vẫn là chủ thể của quá trình phát triển.
XIII. Kết luận – Nội lực là nền tảng, ngoại lực là đòn bẩy.
Có thể cô đọng tinh thần phát huy nội lực của BQV Fresh 4.0 thành một chuỗi:Đối với cộng đồng ít nguồn lực, đặc biệt là cộng đồng vùng núi, vùng sâu, vùng xa, phát huy nội lực không phải là yêu cầu người dân tự xoay xở trong khó khăn.
Mà là giúp cộng đồng nhận ra:
Từ đó:
Vấn đề quan trọng là tổ chức những gì đang có thành một hệ thống có khả năng tạo ra giá trị và thích ứng với biến động.
Vì vậy, tinh thần của BQV Fresh 4.0 có thể được chốt bằng năm ý:
Và sâu hơn nữa:
Cộng đồng ít nguồn lực vẫn cần thị trường, hạ tầng, khoa học – công nghệ và các nguồn lực bên ngoài phù hợp. Nên tự chủ ngày càng cao về sinh kế, năng lực sản xuất và khả năng ra quyết định, còn ngoại lực đóng vai trò đòn bẩy.
Last edited:
