Đúng chỗ này là Hệ sinh thái BQV Fresh 4.0 cần lưu ý một tầng rất quan trọng: đây không còn đơn thuần là lý luận triết học để giải thích bốn loài, mà là “triết lý tiếp cận con người” của người lãnh đạo PMU.
Nếu thiếu tầng này, cán bộ rất dễ hiểu Dịch lý như một bộ từ khóa trang trí; trong khi điều anh muốn truyền đạt thực sự là đắc nhân tâm, biết kính trọng vốn sống bản địa, biết “đối thoại trước – thuyết phục sau – công nghệ đi cùng sau nữa”.
Dưới đây là nội dung theo hướng “triết học Đông phương → nghệ thuật lãnh đạo → nghệ thuật tiếp cận cộng đồng → đưa cái mới vào cái cũ mà không làm tổn thương cái cũ”.
SM4AT – Strategic Model for Four Aquatic Treasures là cấu hình chiến lược của Mô hình Ao Sinh thái Đa Tầng, Đa Loài, Tự Cân bằng, do Mr. Bùi Quang Võ phát triển.
Ở tầng kỹ thuật, SM4AT là một cấu hình nuôi bốn nhóm thủy sản đại diện cho những vai trò sinh thái và sinh kế khác nhau.
Ở tầng tư duy hệ thống, đó là một mô hình nhiều loài – nhiều tầng – nhiều quan hệ – cùng hỗ trợ nhau.
Nhưng đối với Lãnh đạo PMU và Cán bộ Điều phối, còn có một tầng sâu hơn:
Đây là lý do SM4AT có thể được nhìn dưới ánh sáng của tinh thần Triết học Đông phương – Dịch lý – Trung dung – Nhân hòa – Thuận thế, không phải để biến mô hình sinh thái thành một học thuyết huyền bí, mà để giúp người lãnh đạo hiểu người, hiểu thế, hiểu thời và hiểu giới hạn của chính mình.
Có mô hình đúng kỹ thuật.
Có mô hình cho năng suất cao.
Có mô hình được đầu tư bài bản.
Có mô hình được đánh giá tốt khi dự án còn hoạt động.
Nhưng câu hỏi quan trọng hơn là:
Nếu không còn, không nên vội kết luận:
“Mô hình không phù hợp.”
Cũng không nên vội kết luận:
“Người dân bảo thủ.”
Càng không nên nói:
“Ai cần thì nghe, ai không cần thì thôi.”
Đó là một điểm mù rất nguy hiểm đối với người làm lãnh đạo và điều phối.
Một mô hình có thể thất bại không phải vì nó không đáp ứng nhu cầu sản xuất hay nhu cầu xã hội, mà vì cách chúng ta đưa nó đến với cộng đồng chưa đúng.
Có khi:
Mô hình đúng – người đưa sai.
Có khi:
Công nghệ tốt – cách nói không phù hợp.
Có khi:
Giải pháp đúng – thời điểm sai.
Có khi:
Nhu cầu có thật – nhưng người dân chưa đủ niềm tin.
Có khi:
Cán bộ có kiến thức – nhưng chưa có vốn văn hóa để đối thoại với người địa phương.
Vì vậy:
Không được nghĩ:
Cách nghĩ ấy có thể đúng trong một thị trường thuần túy thương mại.
Nhưng trong một chương trình phát triển cộng đồng, nó rất dễ trở thành điểm mù lãnh đạo.
Bởi người chúng ta đang tiếp cận có thể là:
AI.
IoT.
RAG.
Dữ liệu lớn.
Tự động hóa.
Công nghệ sinh học.
Nhưng họ có thể hiểu rất sâu:
Đất này năm nào ngập.
Nước này mùa nào đổi màu.
Con cá này ăn gì.
Con nước này khi nào trở mình.
Cây này chịu hạn ra sao.
Năm nào cộng đồng từng làm thử và thất bại.
Đó là một dạng tri thức.
Và người lãnh đạo khôn ngoan phải biết:
Họ không nhất thiết là người sở hữu công nghệ mới.
Nhưng họ có:
Uy tín.
Ký ức cộng đồng.
Kinh nghiệm.
Khả năng quy tụ.
Niềm tin của người dân.
Có thể họ hơi bảo thủ.
Có thể họ nghi ngờ cái mới.
Có thể họ từng chứng kiến nhiều dự án đến rồi đi.
Có thể họ nghe rất nhiều lời hứa nhưng ít thấy kết quả lâu dài.
Nếu cán bộ trẻ bước vào và nói:
Thì về mặt kỹ thuật có thể không sai.
Nhưng về mặt nhân tâm, rất dễ thất bại.
Bởi người nghe không chỉ nghe nội dung.
Họ còn nghe:
Thái độ.
Sự tôn trọng.
Ý định của người nói.
Vị trí của mình trong mối quan hệ đó.
Đây là điểm mà Dịch lý và tư duy Đông phương có thể giúp cán bộ nhìn ra:
Không phải vì trà thần kỳ.
Mà bởi trà tạo ra không gian đối thoại bình đẳng và chậm lại.
Trong không gian ấy, cán bộ không cần vội chứng minh mình đúng.
Có thể hỏi:
Khi ấy, người cán bộ bắt đầu học trước khi dạy.
Và rất nhiều khi:
Đó mới là nghệ thuật đưa công nghệ vào cộng đồng.
Trụ – Nền – Tĩnh – Giữ.
Ốc chậm.
Ốc ở tầng thấp.
Ốc gắn với nền đáy.
Ốc không cần phô trương nhưng vẫn tham gia vào hệ.
Từ đó có thể mượn tinh thần:
Địa – Thổ – Khôn – Cấn
Như một lớp biểu tượng.
Không phải nói rằng Ốc Đắng “chính là quẻ Khôn hay quẻ Cấn”.
Mà là:
Trong lãnh đạo cộng đồng cũng vậy.
Nền tảng văn hóa địa phương chính là lớp đáy của một dự án.
Cán bộ bỏ qua lớp đáy ấy thì dự án có thể rất đẹp trên giấy nhưng khó đứng lâu ngoài thực địa.
Tĩnh – Động.
Giữ – Chuyển.
Nền – Dòng.
Tép linh hoạt hơn, di chuyển nhiều hơn, tạo ra hình ảnh của dòng chảy.
Từ đó có thể liên hệ tới tinh thần Âm – Dương:
Cái cũ không nhất thiết phải bị loại bỏ để cái mới tồn tại.
Cái mới cũng không nên trở thành cái cũ mới:
Cứng nhắc.
Áp đặt.
Độc quyền chân lý.
Trong phát triển cộng đồng:
Nhiệm vụ của người điều phối là làm cầu nối giữa hai bên.
Không nên máy móc nói:
Ốc = Địa, Tép = Thiên, Cua = Nhân.
Điều đó không cần thiết.
Cái đáng học là:
Đối với một dự án cộng đồng:
Thiên là thời tiết, khí hậu, mùa vụ, biến động tự nhiên.
Địa là đất, nước, địa hình, sinh thái, tài nguyên địa phương.
Nhân là con người, văn hóa, quan hệ cộng đồng, tập quán và năng lực tổ chức.
Một dự án chỉ nhìn:
Công nghệ
Mà bỏ qua:
Địa
và:
Nhân
Thì chưa phải tư duy hệ thống.
Giới – Bảo – Vệ.
Trong hệ sinh thái, mỗi loài có một giới hạn.
Trong cộng đồng cũng vậy.
Mỗi người có:
Giới hạn nhận thức.
Giới hạn tài chính.
Giới hạn khả năng thay đổi.
Giới hạn niềm tin.
Giới hạn chịu rủi ro.
Nếu cán bộ cứ đẩy cộng đồng vượt qua giới hạn đó, phản ứng là điều dễ hiểu.
Vì vậy:
Mà là:
Trong tầng sinh thái, nó tham gia sử dụng và chuyển hóa các nguồn thức ăn, sinh khối phù hợp trong hệ.
Trong tầng biểu tượng, có thể gọi là:
Hóa – Chuyển – Nối vòng.
Nhưng “Hóa” ở đây không phải phép thuật.
Nó là hình ảnh của:
Đây cũng chính là vai trò của công nghệ.
Công nghệ tốt không phải là thứ khiến cộng đồng phụ thuộc vào công nghệ.
Công nghệ tốt là thứ giúp:
Nguồn lực cũ → giá trị mới.
Kinh nghiệm cũ → dữ liệu mới.
Dữ liệu → quyết định tốt hơn.
Tri thức bản địa → cấu hình sản xuất tốt hơn.
Khó khăn → năng lực thích ứng.
Từ đó:
Không chỉ là bốn vai sinh thái.
Nó cũng có thể trở thành bốn phẩm chất của người điều phối.
Trong tiếp cận cộng đồng, hai thái cực đều nguy hiểm.
“Tôi biết rồi.”
“Tôi có mô hình rồi.”
“Người dân chỉ cần làm theo.”
Đây là cái chết của sự tôn trọng.
“Tôi rất tôn trọng địa phương, nhưng tôi chưa hiểu đủ về địa phương.”
Đây cũng có thể dẫn tới thất bại.
Bởi tôn trọng không thay thế được năng lực.
Người điều phối cần đồng thời có:
Khiêm nhường để nghe.
Kiến thức để hiểu.
Kỹ năng để đối thoại.
Năng lực để thiết kế.
Bản lĩnh để quyết định.
Đó mới là:
Ai nói gì cũng chiều.
Cũng không phải:
Người lớn tuổi nói gì cũng đúng.
Càng không phải:
Không được thay đổi tập quán cũ.
Đắc nhân tâm là:
Có những điều cần giữ.
Có những điều cần sửa.
Có những điều cần thay thế.
Có những điều cần thử nghiệm.
Có những điều phải chứng minh bằng thực tế.
Nhưng tất cả cần được thực hiện với:
Tôn trọng.
Đối thoại.
Kiên nhẫn.
Có bằng chứng.
Có kết quả nhỏ trước.
Đó là tinh thần:
Không nên xem cán bộ là người:
Mang chân lý đến cho cộng đồng.
Mà nên xem cán bộ là người:
Kết nối tri thức – tổ chức nguồn lực – tạo điều kiện – cùng cộng đồng thử nghiệm.
Người già có:
Kinh nghiệm.
Người trẻ có:
Khả năng tiếp nhận cái mới.
Nhà khoa học có:
Phương pháp.
Công nghệ có:
Công cụ.
AI có:
Khả năng xử lý và hỗ trợ tư duy.
Cộng đồng có:
Đất – nước – lao động – ký ức – quan hệ xã hội – kinh nghiệm bản địa.
Khi các nguồn lực này gặp nhau, mới hình thành:
Đó là “Trà Đạo” theo nghĩa rộng:
“Cái cũ sai – cái mới đúng.”
Mà bằng câu hỏi:
Ví dụ:
Kinh nghiệm người dân + dữ liệu
→ hiểu quy luật địa phương tốt hơn.
Quan sát bằng mắt + AI
→ hỗ trợ nhận diện bất thường.
Kinh nghiệm mùa vụ + ghi chép
→ hình thành dữ liệu địa phương.
Tri thức bản địa + khoa học
→ kiểm chứng và hoàn thiện.
Ao truyền thống + thiết kế sinh thái
→ chuyển thành cấu hình mới phù hợp hơn.
Đó chính là:
Điểm mạnh của mô hình.
Mà phải nhìn thấy:
Điểm mù của chính mình.
Có thể điểm mù là:
Một già làng phản đối không nhất thiết là chống cái mới.
Có khi họ chỉ đang nói:
Đó là tín hiệu cần được lắng nghe.
Bốn đại diện là nền tảng để học cách thiết kế.
Khi điều kiện địa phương thay đổi, có thể cần:
Thay thế đại diện.
Điều chỉnh mật độ.
Điều chỉnh tầng.
Điều chỉnh nguồn thức ăn.
Điều chỉnh quy mô.
Điều chỉnh cách tổ chức cộng đồng.
Đó chính là tinh thần:
Cái giữ lại là:
Nguyên lý.
Cái có thể thay đổi là:
Cấu hình.
Đây cũng chính là tinh thần của Dịch:
Đó là năng lực điều phối, chứ không đơn thuần là năng lực quản lý hành chính.
NHẤT TRỤ
→ Có nền.
NHỊ KHÍ
→ Có động – tĩnh.
TAM TÀI
→ Có Thiên – Địa – Nhân.
TỨ TƯỢNG
→ Có nhiều chức năng tương tác.
TỰ CÂN BẰNG
→ Hệ có khả năng tự điều chỉnh trong giới hạn.
THUẬN THẾ
→ Con người không cưỡng ép hệ.
NHÂN HÒA
→ Con người không cưỡng ép nhau.
CÔNG NGHỆ VỪA ĐỦ
→ Công nghệ phục vụ con người.
SINH KẾ BỀN VỮNG
→ Hệ cuối cùng phải tạo ra giá trị thực cho cộng đồng.
Người lãnh đạo giỏi phải biết:
Đừng vội gọi một người là bảo thủ chỉ vì họ chưa chấp nhận công nghệ mới.
Hãy hỏi:
Họ đã thấy bao nhiêu mô hình đến rồi đi?
Họ đã thất vọng bao nhiêu lần?
Họ đang bảo vệ điều gì?
Họ sợ mất điều gì?
Họ biết điều gì mà chúng ta chưa biết?
Và nếu trước mặt mình là một vị cao niên, một già làng, một người có uy tín, một “cây đa cây đề”, thì người cán bộ trẻ không nên nghĩ:
Mà nên nghĩ:
Một chén trà có thể không làm thay đổi một mô hình.
Nhưng một cuộc đối thoại đúng có thể làm thay đổi cách một cộng đồng nhìn về cái mới.
Và đôi khi, đó mới là bước đầu tiên của đổi mới.
Đó là tinh thần Đông phương mà SM4AT – Tứ Bảo Thủy Sinh có thể trở thành một câu chuyện trà đạo dành cho người lãnh đạo: không phải để nói cho hay, mà để nhắc người cầm lái rằng một mô hình muốn sống được trong cộng đồng thì trước hết phải sống được trong lòng người.
Điểm tôi muốn nhấn mạnh nhất trong nội dung này là “trà đạo” không được biến thành một kỹ thuật lấy lòng người. Nó phải là một thái độ lãnh đạo: biết hạ tốc độ của mình xuống để nghe người khác, nhưng sau khi nghe thì vẫn phải có năng lực phân tích, kiểm chứng và dẫn dắt.
Nếu không, “tôn trọng văn hóa địa phương” rất dễ biến thành một kiểu chiều theo bảo thủ khác.
Và tôi nghĩ đây chính là mảnh để nối SM4AT → BQV Fresh 4.0 → năng lực lãnh đạo PMU: không chỉ thiết kế một cái ao tự cân bằng, mà còn phải thiết kế một cách tiếp cận con người có khả năng tự tạo niềm tin và tự lan tỏa.
Bùi Quang Võ
Nếu thiếu tầng này, cán bộ rất dễ hiểu Dịch lý như một bộ từ khóa trang trí; trong khi điều anh muốn truyền đạt thực sự là đắc nhân tâm, biết kính trọng vốn sống bản địa, biết “đối thoại trước – thuyết phục sau – công nghệ đi cùng sau nữa”.
Dưới đây là nội dung theo hướng “triết học Đông phương → nghệ thuật lãnh đạo → nghệ thuật tiếp cận cộng đồng → đưa cái mới vào cái cũ mà không làm tổn thương cái cũ”.
SM4AT – TỨ BẢO THỦY SINH.
Lý luận nền tảng theo tinh thần Triết học Đông phương và Nghệ thuật tiếp cận cộng đồng.
Dành cho Lãnh đạo PMU, Cán bộ Điều phối và Chuyên viên thực hiện.
SM4AT – Strategic Model for Four Aquatic Treasures là cấu hình chiến lược của Mô hình Ao Sinh thái Đa Tầng, Đa Loài, Tự Cân bằng, do Mr. Bùi Quang Võ phát triển.
Ở tầng kỹ thuật, SM4AT là một cấu hình nuôi bốn nhóm thủy sản đại diện cho những vai trò sinh thái và sinh kế khác nhau.
Ở tầng tư duy hệ thống, đó là một mô hình nhiều loài – nhiều tầng – nhiều quan hệ – cùng hỗ trợ nhau.
Nhưng đối với Lãnh đạo PMU và Cán bộ Điều phối, còn có một tầng sâu hơn:
Muốn đưa một cách làm mới vào cộng đồng, trước hết phải biết bước vào thế giới của cộng đồng.
Đây là lý do SM4AT có thể được nhìn dưới ánh sáng của tinh thần Triết học Đông phương – Dịch lý – Trung dung – Nhân hòa – Thuận thế, không phải để biến mô hình sinh thái thành một học thuyết huyền bí, mà để giúp người lãnh đạo hiểu người, hiểu thế, hiểu thời và hiểu giới hạn của chính mình.
I. MỘT MÔ HÌNH TỐT CHƯA ĐỦ ĐỂ MỘT CỘNG ĐỒNG NHẬN NÓ.
Ở Việt Nam không thiếu các mô hình nông nghiệp.Có mô hình đúng kỹ thuật.
Có mô hình cho năng suất cao.
Có mô hình được đầu tư bài bản.
Có mô hình được đánh giá tốt khi dự án còn hoạt động.
Nhưng câu hỏi quan trọng hơn là:
Sau khi dự án rút đi, mô hình còn sống trong cộng đồng hay không?
Nếu không còn, không nên vội kết luận:
“Mô hình không phù hợp.”
Cũng không nên vội kết luận:
“Người dân bảo thủ.”
Càng không nên nói:
“Ai cần thì nghe, ai không cần thì thôi.”
Đó là một điểm mù rất nguy hiểm đối với người làm lãnh đạo và điều phối.
Một mô hình có thể thất bại không phải vì nó không đáp ứng nhu cầu sản xuất hay nhu cầu xã hội, mà vì cách chúng ta đưa nó đến với cộng đồng chưa đúng.
Có khi:
Mô hình đúng – người đưa sai.
Có khi:
Công nghệ tốt – cách nói không phù hợp.
Có khi:
Giải pháp đúng – thời điểm sai.
Có khi:
Nhu cầu có thật – nhưng người dân chưa đủ niềm tin.
Có khi:
Cán bộ có kiến thức – nhưng chưa có vốn văn hóa để đối thoại với người địa phương.
Vì vậy:
Thất bại của một mô hình cộng đồng đôi khi không nằm trong bản thân mô hình, mà nằm ở khoảng cách giữa mô hình và con người.
II. NGƯỜI LÃNH ĐẠO KHÔNG ĐƯỢC CÓ TƯ TƯỞNG “AI CẦN THÌ NGHE”
Đây là một nguyên tắc cần nói rất thẳng với cán bộ PMU.Không được nghĩ:
“Tôi có công nghệ mới. Ai thấy cần thì nghe, không cần thì thôi.”
Cách nghĩ ấy có thể đúng trong một thị trường thuần túy thương mại.
Nhưng trong một chương trình phát triển cộng đồng, nó rất dễ trở thành điểm mù lãnh đạo.
Bởi người chúng ta đang tiếp cận có thể là:
- Già làng.
- Trưởng thôn.
- Người cao niên.
- Người có uy tín.
- Nông dân nhiều thế hệ.
- Người từng trải qua nhiều lần thất bại.
- Người không có bằng cấp cao nhưng có vốn sống mà cán bộ trẻ chưa có.
AI.
IoT.
RAG.
Dữ liệu lớn.
Tự động hóa.
Công nghệ sinh học.
Nhưng họ có thể hiểu rất sâu:
Đất này năm nào ngập.
Nước này mùa nào đổi màu.
Con cá này ăn gì.
Con nước này khi nào trở mình.
Cây này chịu hạn ra sao.
Năm nào cộng đồng từng làm thử và thất bại.
Đó là một dạng tri thức.
Và người lãnh đạo khôn ngoan phải biết:
Không phải tri thức nào cũng nằm trong sách.
III. CÂY ĐA, CÂY ĐỀ VÀ NGƯỜI MỚI ĐẾN.
Trong văn hóa làng xã Việt Nam, có những người giống như cây đa, cây đề.Họ không nhất thiết là người sở hữu công nghệ mới.
Nhưng họ có:
Uy tín.
Ký ức cộng đồng.
Kinh nghiệm.
Khả năng quy tụ.
Niềm tin của người dân.
Có thể họ hơi bảo thủ.
Có thể họ nghi ngờ cái mới.
Có thể họ từng chứng kiến nhiều dự án đến rồi đi.
Có thể họ nghe rất nhiều lời hứa nhưng ít thấy kết quả lâu dài.
Nếu cán bộ trẻ bước vào và nói:
“Cách của chúng tôi mới hơn.”
“Cách của các bác cũ rồi.”
“Bây giờ phải làm theo công nghệ.”
Thì về mặt kỹ thuật có thể không sai.
Nhưng về mặt nhân tâm, rất dễ thất bại.
Bởi người nghe không chỉ nghe nội dung.
Họ còn nghe:
Thái độ.
Sự tôn trọng.
Ý định của người nói.
Vị trí của mình trong mối quan hệ đó.
Đây là điểm mà Dịch lý và tư duy Đông phương có thể giúp cán bộ nhìn ra:
Muốn thay đổi thế, trước hết phải hiểu thế.
IV. “TRÀ ĐẠO” – MỘT CHIẾC CẦU GIỮA CÁI CŨ VÀ CÁI MỚI.
Với những vị Nho học, cao niên, già làng, cây đa cây đề, đôi khi một chén trà có giá trị mở cửa hơn một bài thuyết trình công nghệ.Không phải vì trà thần kỳ.
Mà bởi trà tạo ra không gian đối thoại bình đẳng và chậm lại.
Trong không gian ấy, cán bộ không cần vội chứng minh mình đúng.
Có thể hỏi:
“Ngày trước các bác làm thế nào?”
“Ở vùng này nước thay đổi vào tháng nào?”
“Cái mô hình trước đây vì sao không giữ được?”
“Người dân khi ấy ngại điều gì nhất?”
“Nếu làm lại, các bác sẽ giữ điều gì và bỏ điều gì?”
Khi ấy, người cán bộ bắt đầu học trước khi dạy.
Và rất nhiều khi:
Cái mới không cần đập bỏ cái cũ. Cái mới chỉ cần tìm được chỗ đứng của nó trong cái cũ.
Đó mới là nghệ thuật đưa công nghệ vào cộng đồng.
V. NHẤT TRỤ – KHÔNG CÓ NỀN THÌ KHÔNG ĐƯỢC DỰNG NHÀ.
Trong SM4AT, Ốc Đắng được dùng như hình tượng của:Trụ – Nền – Tĩnh – Giữ.
Ốc chậm.
Ốc ở tầng thấp.
Ốc gắn với nền đáy.
Ốc không cần phô trương nhưng vẫn tham gia vào hệ.
Từ đó có thể mượn tinh thần:
Địa – Thổ – Khôn – Cấn
Như một lớp biểu tượng.
Không phải nói rằng Ốc Đắng “chính là quẻ Khôn hay quẻ Cấn”.
Mà là:
Ốc gợi cho ta phẩm chất của cái nền: chậm, chắc, chịu tải và giữ gốc.
Trong lãnh đạo cộng đồng cũng vậy.
Nền tảng văn hóa địa phương chính là lớp đáy của một dự án.
Cán bộ bỏ qua lớp đáy ấy thì dự án có thể rất đẹp trên giấy nhưng khó đứng lâu ngoài thực địa.
VI. NHỊ KHÍ – CÁI MỚI KHÔNG NHẤT THIẾT PHẢI ĐÁNH NHAU VỚI CÁI CŨ.
Ốc – Tép tạo nên một cặp hình tượng:Tĩnh – Động.
Giữ – Chuyển.
Nền – Dòng.
Tép linh hoạt hơn, di chuyển nhiều hơn, tạo ra hình ảnh của dòng chảy.
Từ đó có thể liên hệ tới tinh thần Âm – Dương:
Âm không tiêu diệt Dương. Dương không xóa bỏ Âm.
Cái cũ không nhất thiết phải bị loại bỏ để cái mới tồn tại.
Cái mới cũng không nên trở thành cái cũ mới:
Cứng nhắc.
Áp đặt.
Độc quyền chân lý.
Trong phát triển cộng đồng:
Cái cũ cung cấp nền văn hóa. Cái mới cung cấp khả năng chuyển hóa.
Nhiệm vụ của người điều phối là làm cầu nối giữa hai bên.
VII. TAM TÀI – THIÊN, ĐỊA, NHÂN.
Khi có Ốc – Tép – Cua, ta có thể mượn nguyên lý Tam Tài để nhìn hệ thống.Không nên máy móc nói:
Ốc = Địa, Tép = Thiên, Cua = Nhân.
Điều đó không cần thiết.
Cái đáng học là:
Một hệ thống chỉ tồn tại được khi Thiên – Địa – Nhân cùng được xem xét.
Đối với một dự án cộng đồng:
Thiên là thời tiết, khí hậu, mùa vụ, biến động tự nhiên.
Địa là đất, nước, địa hình, sinh thái, tài nguyên địa phương.
Nhân là con người, văn hóa, quan hệ cộng đồng, tập quán và năng lực tổ chức.
Một dự án chỉ nhìn:
Công nghệ
Mà bỏ qua:
Địa
và:
Nhân
Thì chưa phải tư duy hệ thống.
VIII. CUA – GIỮ GIỚI CŨNG LÀ GIỮ NHÂN TÂM.
Cua với lớp vỏ cứng có thể được dùng làm hình tượng của:Giới – Bảo – Vệ.
Trong hệ sinh thái, mỗi loài có một giới hạn.
Trong cộng đồng cũng vậy.
Mỗi người có:
Giới hạn nhận thức.
Giới hạn tài chính.
Giới hạn khả năng thay đổi.
Giới hạn niềm tin.
Giới hạn chịu rủi ro.
Nếu cán bộ cứ đẩy cộng đồng vượt qua giới hạn đó, phản ứng là điều dễ hiểu.
Vì vậy:
Điều phối không phải là ép người khác đi nhanh bằng tốc độ của mình.
Mà là:
Giúp người khác có đủ điều kiện để tự đi tiếp.
IX. TỨ TƯỢNG – CÁ RÔ PHI VÀ KHẢ NĂNG CHUYỂN HÓA.
Cá rô phi là thành phần thứ tư.Trong tầng sinh thái, nó tham gia sử dụng và chuyển hóa các nguồn thức ăn, sinh khối phù hợp trong hệ.
Trong tầng biểu tượng, có thể gọi là:
Hóa – Chuyển – Nối vòng.
Nhưng “Hóa” ở đây không phải phép thuật.
Nó là hình ảnh của:
Khả năng biến cái đang có thành một giá trị mới.
Đây cũng chính là vai trò của công nghệ.
Công nghệ tốt không phải là thứ khiến cộng đồng phụ thuộc vào công nghệ.
Công nghệ tốt là thứ giúp:
Nguồn lực cũ → giá trị mới.
Kinh nghiệm cũ → dữ liệu mới.
Dữ liệu → quyết định tốt hơn.
Tri thức bản địa → cấu hình sản xuất tốt hơn.
Khó khăn → năng lực thích ứng.
X. TỨ BẢO KHÔNG CHỈ LÀ BỐN LOÀI – MÀ LÀ BỐN NGUYÊN LÝ.
Vì vậy, bốn bảo vật có thể được cô đọng thành:Ốc Đắng – GIỮ NỀN
Giữ đáy, giữ nền, giữ tính liên tục.
Tép – MỞ DÒNG
Tạo sự lưu thông, linh hoạt và dòng sản phẩm – là Tép có thể tạo ra một Dòng Tiền chủ yếu cho sinh kế.
Cua – GIỮ GIỚI
Bảo vệ cấu trúc, tạo đa dạng và giới hạn cần thiết.
Cá Rô Phi – CHUYỂN HÓA
Tham gia chuyển hóa vật chất và nối các dòng trong hệ.Từ đó:
GIỮ – CHUYỂN – BẢO – HÓA
Không chỉ là bốn vai sinh thái.
Nó cũng có thể trở thành bốn phẩm chất của người điều phối.
XI. NGHỆ THUẬT TIẾP CẬN – “KHÁCH QUAN MÀ NON CŨNG CHẾT”.
Đây là bài học rất thực tế.Trong tiếp cận cộng đồng, hai thái cực đều nguy hiểm.
Một là chủ quan:
“Tôi biết rồi.”
“Tôi có mô hình rồi.”
“Người dân chỉ cần làm theo.”
Đây là cái chết của sự tôn trọng.
Hai là khách quan nhưng non:
“Tôi rất tôn trọng địa phương, nhưng tôi chưa hiểu đủ về địa phương.”
Đây cũng có thể dẫn tới thất bại.
Bởi tôn trọng không thay thế được năng lực.
Người điều phối cần đồng thời có:
Khiêm nhường để nghe.
Kiến thức để hiểu.
Kỹ năng để đối thoại.
Năng lực để thiết kế.
Bản lĩnh để quyết định.
Đó mới là:
Khách quan mà không non.
Tự tin mà không chủ quan.
XII. ĐẮC NHÂN TÂM KHÔNG PHẢI LÀ CHIỀU LÒNG.
“Đắc nhân tâm” trong quản lý cộng đồng không có nghĩa là:Ai nói gì cũng chiều.
Cũng không phải:
Người lớn tuổi nói gì cũng đúng.
Càng không phải:
Không được thay đổi tập quán cũ.
Đắc nhân tâm là:
Hiểu người để có thể cùng người thay đổi.
Có những điều cần giữ.
Có những điều cần sửa.
Có những điều cần thay thế.
Có những điều cần thử nghiệm.
Có những điều phải chứng minh bằng thực tế.
Nhưng tất cả cần được thực hiện với:
Tôn trọng.
Đối thoại.
Kiên nhẫn.
Có bằng chứng.
Có kết quả nhỏ trước.
Đó là tinh thần:
Không thắng người – cùng người thắng vấn đề.
XIII. CÁN BỘ KHÔNG ĐẾN ĐỂ “DẠY DÂN”.
Một thay đổi về tư duy rất quan trọng:Không nên xem cán bộ là người:
Mang chân lý đến cho cộng đồng.
Mà nên xem cán bộ là người:
Kết nối tri thức – tổ chức nguồn lực – tạo điều kiện – cùng cộng đồng thử nghiệm.
Người già có:
Kinh nghiệm.
Người trẻ có:
Khả năng tiếp nhận cái mới.
Nhà khoa học có:
Phương pháp.
Công nghệ có:
Công cụ.
AI có:
Khả năng xử lý và hỗ trợ tư duy.
Cộng đồng có:
Đất – nước – lao động – ký ức – quan hệ xã hội – kinh nghiệm bản địa.
Khi các nguồn lực này gặp nhau, mới hình thành:
Một hệ tri thức mới.
XIV. “TRÀ ĐẠO” CỦA PMU – MỘT NGUYÊN TẮC GIAO TIẾP
Nếu phải cô đọng thành một nghệ thuật ứng xử, cán bộ có thể nhớ:Trước khi nói – nghe.
Trước khi sửa – hiểu.
Trước khi thuyết phục – tôn trọng.
Trước khi đưa công nghệ – tìm điểm tựa.
Trước khi nhân rộng – thử nghiệm.
Trước khi kết luận người dân bảo thủ – hỏi xem họ đã từng thất vọng điều gì.
Đó là “Trà Đạo” theo nghĩa rộng:
Chậm lại để hiểu người trước khi thúc người đi nhanh.
XV. ĐƯA CÔNG NGHỆ MỚI VÀO CỘNG ĐỒNG THEO “THUẬN THẾ”
Công nghệ không nên đi vào cộng đồng bằng khẩu hiệu:“Cái cũ sai – cái mới đúng.”
Mà bằng câu hỏi:
“Cái gì trong cái cũ đang tốt, và công nghệ có thể làm cho nó tốt hơn ở đâu?”
Ví dụ:
Kinh nghiệm người dân + dữ liệu
→ hiểu quy luật địa phương tốt hơn.
Quan sát bằng mắt + AI
→ hỗ trợ nhận diện bất thường.
Kinh nghiệm mùa vụ + ghi chép
→ hình thành dữ liệu địa phương.
Tri thức bản địa + khoa học
→ kiểm chứng và hoàn thiện.
Ao truyền thống + thiết kế sinh thái
→ chuyển thành cấu hình mới phù hợp hơn.
Đó chính là:
Không xóa cái cũ để xây cái mới; mà làm cho cái mới mọc được từ cái cũ.
XVI. ĐIỂM MÙ LỚN NHẤT CỦA LÃNH ĐẠO.
Một lãnh đạo PMU không chỉ cần nhìn thấy:Điểm mạnh của mô hình.
Mà phải nhìn thấy:
Điểm mù của chính mình.
Có thể điểm mù là:
- Quá tin vào công nghệ.
- Quá tin vào số liệu.
- Quá tin vào mô hình mẫu.
- Quá tin vào báo cáo.
- Quá tin rằng người dân sẽ làm theo.
- Quá tin rằng cán bộ đã hiểu địa phương.
- Quá nhanh trong nhân rộng.
- Quá chậm trong lắng nghe.
- Đánh giá sự phản đối là “bảo thủ”.
- Đánh giá sự im lặng là “đồng thuận”.
Một già làng phản đối không nhất thiết là chống cái mới.
Có khi họ chỉ đang nói:
“Tôi chưa đủ tin để giao tương lai của cộng đồng cho các anh.”
Đó là tín hiệu cần được lắng nghe.
XVII. SM4AT VÀ TRIẾT LÝ “MÔ HÌNH ĐẺ RA MÔ HÌNH”.
SM4AT không nên trở thành một “khuôn cứng”.Bốn đại diện là nền tảng để học cách thiết kế.
Khi điều kiện địa phương thay đổi, có thể cần:
Thay thế đại diện.
Điều chỉnh mật độ.
Điều chỉnh tầng.
Điều chỉnh nguồn thức ăn.
Điều chỉnh quy mô.
Điều chỉnh cách tổ chức cộng đồng.
Đó chính là tinh thần:
Mô hình đẻ ra mô hình.
Cái giữ lại là:
Nguyên lý.
Cái có thể thay đổi là:
Cấu hình.
Đây cũng chính là tinh thần của Dịch:
Thế đổi thì cách dụng phải đổi.
XVIII. TỪ DỊCH LÝ ĐẾN NĂNG LỰC ĐIỀU PHỐI
Nếu chuyển toàn bộ tinh thần này thành năng lực thực tế của cán bộ PMU, có thể cô đọng thành Sáu Biết:1. Biết Nền
Biết cộng đồng đang đứng trên nền văn hóa, sinh thái và nguồn lực nào.2. Biết Người
Biết ai có uy tín, ai có kinh nghiệm, ai đang nghi ngờ, ai có khả năng dẫn dắt.3. Biết Thế
Biết quan hệ giữa các lực trong cộng đồng.4. Biết Thời.
Biết khi nào nên nói, khi nào nên chờ, khi nào nên thử.5. Biết Mức.
Biết công nghệ và quy mô đến đâu là vừa sức.6. Biết Đổi.
Biết lúc nào phải điều chỉnh cấu hình khi thực tế thay đổi.Đó là năng lực điều phối, chứ không đơn thuần là năng lực quản lý hành chính.
XIX. CẤU TRÚC TƯ DUY CUỐI CÙNG.
Có thể nhìn SM4AT theo một chuỗi:NHẤT TRỤ
→ Có nền.
NHỊ KHÍ
→ Có động – tĩnh.
TAM TÀI
→ Có Thiên – Địa – Nhân.
TỨ TƯỢNG
→ Có nhiều chức năng tương tác.
TỰ CÂN BẰNG
→ Hệ có khả năng tự điều chỉnh trong giới hạn.
THUẬN THẾ
→ Con người không cưỡng ép hệ.
NHÂN HÒA
→ Con người không cưỡng ép nhau.
CÔNG NGHỆ VỪA ĐỦ
→ Công nghệ phục vụ con người.
SINH KẾ BỀN VỮNG
→ Hệ cuối cùng phải tạo ra giá trị thực cho cộng đồng.
XX. LỜI KẾT DÀNH RIÊNG CHO LÃNH ĐẠO PMU.
Một người lãnh đạo giỏi không chỉ biết đưa một mô hình đến với người dân.Người lãnh đạo giỏi phải biết:
Đưa mình đến gần người dân trước khi đưa mô hình đến với người dân.
Đừng vội gọi một người là bảo thủ chỉ vì họ chưa chấp nhận công nghệ mới.
Hãy hỏi:
Họ đã thấy bao nhiêu mô hình đến rồi đi?
Họ đã thất vọng bao nhiêu lần?
Họ đang bảo vệ điều gì?
Họ sợ mất điều gì?
Họ biết điều gì mà chúng ta chưa biết?
Và nếu trước mặt mình là một vị cao niên, một già làng, một người có uy tín, một “cây đa cây đề”, thì người cán bộ trẻ không nên nghĩ:
“Tôi cần họ nghe tôi.”
Mà nên nghĩ:
“Tôi cần hiểu họ trước, để cái mới có thể đi qua họ mà đến được với cộng đồng.”
Một chén trà có thể không làm thay đổi một mô hình.
Nhưng một cuộc đối thoại đúng có thể làm thay đổi cách một cộng đồng nhìn về cái mới.
Và đôi khi, đó mới là bước đầu tiên của đổi mới.
TINH THẦN CỐT LÕI
Không lấy mới thắng cũ.
Không lấy trẻ thắng già.
Không lấy công nghệ thắng kinh nghiệm.
Không lấy cán bộ thắng cộng đồng.
Lấy hiểu biết để nối kinh nghiệm với khoa học.
Lấy tôn trọng để nối người cũ với người mới.
Lấy dữ liệu để kiểm chứng kinh nghiệm.
Lấy công nghệ để phục vụ con người.
Lấy kết quả thực tế để tạo niềm tin.
Giữ nền – mở dòng – giữ giới – chuyển hóa.
Thuận thiên – thuận thế – thuận nhân – rồi mới thuận việc.
Đó là tinh thần Đông phương mà SM4AT – Tứ Bảo Thủy Sinh có thể trở thành một câu chuyện trà đạo dành cho người lãnh đạo: không phải để nói cho hay, mà để nhắc người cầm lái rằng một mô hình muốn sống được trong cộng đồng thì trước hết phải sống được trong lòng người.
Điểm tôi muốn nhấn mạnh nhất trong nội dung này là “trà đạo” không được biến thành một kỹ thuật lấy lòng người. Nó phải là một thái độ lãnh đạo: biết hạ tốc độ của mình xuống để nghe người khác, nhưng sau khi nghe thì vẫn phải có năng lực phân tích, kiểm chứng và dẫn dắt.
Nếu không, “tôn trọng văn hóa địa phương” rất dễ biến thành một kiểu chiều theo bảo thủ khác.
Và tôi nghĩ đây chính là mảnh để nối SM4AT → BQV Fresh 4.0 → năng lực lãnh đạo PMU: không chỉ thiết kế một cái ao tự cân bằng, mà còn phải thiết kế một cách tiếp cận con người có khả năng tự tạo niềm tin và tự lan tỏa.
Bùi Quang Võ
Last edited:
