Từ giới hạn nguồn lực đến khung tư duy chiến lược của BQV Fresh 4.0 trong Hệ Sinh Thái Nông Nghiệp..
Tác giả Bùi Quang Võ.BQV FRESH 4.0 – KHUNG TƯ DUY CHIẾN LƯỢC.
“MÔ HÌNH ĐẺ RA MÔ HÌNH” – THIẾT KẾ ĐỂ CHỐNG CHỊU – NÔNG NGHIỆP THÍCH ỨNG TƯƠNG LAI.
Quá trình hình thành BQV Fresh 4.0 không bắt đầu từ một phòng thí nghiệm hiện đại hay một hệ thống nghiên cứu có đầy đủ điều kiện vật chất. Chính sự hạn chế về vốn, thiết bị, diện tích, nguồn nước và các điều kiện nghiên cứu đã buộc tác giả Bùi Quang Võ phải lựa chọn một hướng tiếp cận khác: thay vì cố xây dựng một “công thức cứng” phụ thuộc vào điều kiện nghiên cứu lý tưởng, cần xây dựng một “khung tư duy chiến lược” có khả năng được điều chỉnh, thử nghiệm và phát triển ngay trong những điều kiện thực tế khác nhau.
Đây không phải là sự từ bỏ phương pháp nghiên cứu thực nghiệm, mà là một sự chuyển hướng về phương pháp luận. Trọng tâm không chỉ là tìm ra một mô hình cho một địa điểm cụ thể, mà là tìm ra những nguyên lý, chức năng và cấu trúc có thể giúp người sử dụng tự thiết kế mô hình phù hợp với hoàn cảnh của chính mình.
1. Khái niệm “Mô hình Đẻ ra Mô hình”.
BQV Fresh 4.0 không nên được hiểu đơn giản là một mô hình bắt buộc phải nuôi đúng bốn loài thủy sản.Bốn loài và các mô-đun ban đầu được sử dụng như Một Mô Hình Mẫu, nhằm minh họa cách các chức năng trong hệ sinh thái có thể được kết hợp với nhau.
Từ mô hình mẫu đó, người sử dụng có thể thay đổi:
- Loài nuôi;
- Cây thủy sinh;
- Vi sinh vật và nguồn thức ăn tự nhiên;
- Quy mô hệ thống;
- Số lượng và cách bố trí các mô-đun;
- Vật liệu xây dựng;
- Cách quản lý nước;
- Phương thức sử dụng lao động;
- Và phương án khai thác phù hợp với thị trường địa phương.
Đây cũng là cơ sở để BQV Fresh 4.0 trở thành một kiến trúc mở, thay vì một công thức đóng.
2. Từ “Phục hồi” sang “Xoay chuyển” – Resilience-By-Design.
Một hệ thống nông nghiệp bền vững không thể chỉ được đánh giá bằng năng suất trong điều kiện thuận lợi.Vấn đề quan trọng hơn là: Khi điều kiện thay đổi, hệ thống có khả năng xoay chuyển như thế nào?
Từ đó, tư duy Resilience-by-Design – Thiết kế để chống chịu được đưa vào quá trình hoàn thiện mô hình.
Thay vì chờ hệ thống bị tổn thương rồi mới tìm cách phục hồi, ngay từ khi thiết kế cần tính đến những biến động có thể xảy ra:
- Nhiệt độ tăng cao;
- Nguồn nước suy giảm;
- Khô hạn kéo dài;
- Mưa lớn hoặc ngập úng;
- Biến động chất lượng nước;
- Thiếu vốn;
- Thiếu thức ăn;
- Thiếu lao động;
- Giá vật tư tăng;
- Thị trường thay đổi;
- Và những biến động khác của môi trường và kinh tế.
Một mô hình tốt không nhất thiết là mô hình có năng suất cao nhất trong điều kiện lý tưởng, mà là mô hình có thể tiếp tục tồn tại, điều chỉnh và chuyển đổi khi điều kiện không còn lý tưởng.
3. Giai đoạn nghiên cứu đến năm 2021 và yêu cầu phải mở rộng tư duy.
Đến khoảng năm 2021, quá trình nghiên cứu và phát triển đã hình thành được nhiều nguyên lý và cấu trúc cơ bản của mô hình.Tuy nhiên, những biến động ngày càng rõ của môi trường và các cảnh báo về biến đổi khí hậu đặt ra một yêu cầu mới: Không thể chỉ thiết kế nông nghiệp cho điều kiện bình thường của hiện tại; cần tính đến một tương lai khắc nghiệt hơn.
Điều đó dẫn đến nhu cầu nghiên cứu bổ sung và điều chỉnh mô hình theo hướng thích ứng với môi trường cực đoan, đặc biệt đối với những cộng đồng có nguồn lực hạn chế.
Bài toán không còn chỉ là:
“Làm thế nào để nuôi đạt năng suất cao?”
Mà phải mở rộng thành:
“Làm thế nào để vẫn có thể sản xuất khi nóng hơn, khô hơn, thiếu nước, thiếu vốn, thiếu thức ăn, thiếu lao động và điều kiện sản xuất ngày càng bất ổn?”
Đây là một bước chuyển quan trọng từ tư duy tối ưu hóa trong điều kiện thuận lợi sang tư duy thiết kế để thích nghi trong điều kiện bất định.
4. “Thiên nhiên đã có sẵn mọi thứ”.
Một nguyên lý quan trọng của BQV Fresh 4.0 là không xem tất cả đầu vào đều phải mua từ bên ngoài.Trong tự nhiên đã tồn tại nhiều nguồn tài nguyên có thể trở thành một phần của hệ thống sản xuất:
- Rong;
- Tảo;
- Phù du;
- Vi sinh vật;
- Thực vật thủy sinh;
- Chất hữu cơ;
- Phụ phẩm;
- Nguồn dinh dưỡng trong nước;
- Năng lượng mặt trời;
- Và các quá trình tuần hoàn tự nhiên.
Từ đó, chi phí đầu vào, đặc biệt là chi phí thức ăn, có thể được giảm trong những điều kiện phù hợp.
Mục tiêu không phải là loại bỏ hoàn toàn thức ăn bổ sung, mà là giảm sự phụ thuộc vào thức ăn và vật tư thương mại bằng cách khai thác tốt hơn năng lực tự nhiên của hệ sinh thái.
5. “Công Nghệ Mềm – Kỹ thuật Mở".
Trong điều kiện người sản xuất có thể thiếu vốn, thiếu máy móc và thiếu cơ sở hạ tầng, một công nghệ quá phức tạp hoặc quá đắt tiền sẽ khó được nhân rộng.Vì vậy, BQV Fresh 4.0 định hướng phát triển công nghệ mềm và kỹ thuật mở.
“Công nghệ mềm” ở đây không có nghĩa là công nghệ đơn giản một cách tùy tiện, mà là những giải pháp có thể:
- Hiểu được;
- Điều chỉnh được;
- Sửa chữa được;
- Thay thế được;
- Sử dụng vật liệu địa phương;
- Và triển khai theo từng bước tùy theo nguồn lực.
Đây là một lựa chọn chiến lược nhằm làm giảm sự phụ thuộc vào vốn lớn, thiết bị chuyên dụng và các hệ thống thương mại khép kín.
6. Tư duy hệ thống và kiến trúc Mô-đun.
BQV Fresh 4.0 không xem từng loài nuôi như một đối tượng tách biệt.Mỗi loài, mỗi nhóm sinh vật và mỗi khu vực trong hệ thống có thể được xem như một mô-đun thực hiện một hoặc nhiều chức năng.
Chẳng hạn, một mô-đun có thể đảm nhiệm chức năng tạo thức ăn tự nhiên; mô-đun khác xử lý chất hữu cơ; mô-đun khác hấp thu dinh dưỡng; mô-đun khác tạo sinh cảnh; và một mô-đun khác tạo ra sản phẩm thương mại.
Khi một mô-đun thay đổi, các mô-đun khác có thể được điều chỉnh theo.
Chính kiến trúc này tạo ra khả năng lắp ghép, thay thế, thu nhỏ, mở rộng và chuyển đổi mà không nhất thiết phải phá bỏ toàn bộ hệ thống.
7. Thiếu nguồn lực trở thành một động lực đổi mới.
Nhìn từ góc độ này, việc thiếu phòng thí nghiệm hiện đại, thiếu vốn và thiếu thiết bị không chỉ là một bất lợi.Nó đã tạo ra một áp lực buộc quá trình nghiên cứu phải trả lời một câu hỏi thực tế hơn:
“Nếu người nông dân cũng thiếu những điều kiện mà người nghiên cứu đang thiếu, thì mô hình phải được thiết kế như thế nào để họ vẫn có thể áp dụng?”
Từ câu hỏi đó, trọng tâm nghiên cứu được chuyển dần từ “tạo ra một mô hình hoàn hảo” sang “tạo ra phương pháp để con người có thể tự tạo ra mô hình phù hợp với mình”.
Đây chính là điểm làm nên ý nghĩa của nguyên tắc “Mô hình đẻ ra mô hình”.
8. Từ một mô hình thủy sản đến một phương pháp thiết kế nông nghiệp thích ứng.
Vì vậy, BQV Fresh 4.0 có thể được nhìn nhận ở hai cấp độ.Ở cấp độ thứ nhất, đó là một mô hình thủy sản sinh thái đa tầng, đa loài, tự cân bằng, được hình thành từ những thử nghiệm và kinh nghiệm thực tế.
Ở cấp độ thứ hai, rộng hơn, đó là một khung tư duy chiến lược để thiết kế các hệ thống sản xuất thích ứng với điều kiện địa phương.
Khung tư duy này không yêu cầu mọi nơi phải có cùng một mô hình.
Ngược lại, nó đặt ra một nguyên tắc:
Vì vậy, một mô hình ở vùng nhiều nước có thể khác một mô hình ở vùng khô hạn; mô hình của hộ có vốn có thể khác mô hình của hộ ít vốn; mô hình có nhiều lao động có thể khác mô hình thiếu lao động.
Nhưng tất cả vẫn có thể cùng dựa trên một nền tảng chung: tận dụng tự nhiên, tuần hoàn vật chất, kiến trúc mô-đun, giảm phụ thuộc đầu vào bên ngoài và luôn có phương án xoay chuyển khi điều kiện thay đổi.
9. Một bước phát triển mới sau năm 2021.
Nếu giai đoạn trước năm 2021 tập trung nhiều vào việc hình thành và kiểm chứng cấu trúc mô hình, thì giai đoạn sau đó cần được xem là giai đoạn bổ sung năng lực chống chịu trước biến đổi khí hậu và các điều kiện cực đoan.Điều này mở rộng phạm vi của BQV Fresh 4.0 từ:
“Nuôi gì và nuôi như thế nào?”
Sang:
“Thiết kế hệ sinh thái sản xuất như thế nào để có thể sống được, sản xuất được và xoay chuyển được trong một môi trường ngày càng bất ổn?”
Đây là sự phát triển tự nhiên của tư duy Resilience-by-Design.
Kết luận :
Do đó, việc Bùi Quang Võ không có đầy đủ điều kiện vật chất để đi theo một mô hình nghiên cứu phụ thuộc nhiều vào phòng thí nghiệm hiện đại đã trở thành một yếu tố góp phần định hình hướng đi riêng của công trình.Thay vì cố tạo ra một “công thức cứng”, tác giả hướng tới một “khung tư duy chiến lược”.
Thay vì yêu cầu người sử dụng sao chép một mô hình duy nhất, mô hình được thiết kế để “đẻ ra mô hình”.
Thay vì chỉ tối ưu hóa năng suất trong điều kiện thuận lợi, hệ thống được hướng tới Resilience-by-Design – thiết kế để có thể xoay chuyển và phục hồi trước biến động.
Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào đầu vào thương mại, mô hình tìm cách làm chủ vòng tuần hoàn và khai thác những nguồn lực tự nhiên sẵn có.
Và thay vì xem người nông dân là người chỉ tiếp nhận công nghệ, công nghệ mềm – kỹ thuật mở biến họ thành người có khả năng quan sát, điều chỉnh và tự thiết kế hệ thống của mình.
Vì vậy, BQV Fresh 4.0 không chỉ nên được nhìn nhận như một mô hình nuôi trồng thủy sản, mà còn có thể được xem là một phương pháp tư duy về thiết kế nông nghiệp thích ứng: bắt đầu từ nguồn lực thực tế, thiết kế theo chức năng, xây dựng theo mô-đun, tận dụng tự nhiên, làm chủ vòng tuần hoàn và luôn chuẩn bị khả năng xoay chuyển trước những điều kiện cực đoan của tương lai.
File đính kèm
Last edited:
